Home

«Εκμετάλλευση» ή «Αλλοτρίωση»; Η ρυθμική παράλλαξη των όρων κυριαρχίας

Leave a comment

https://www.e-dromos.gr/wp-content/uploads/2017/12/123-13.jpg

του Φώτη Τερζάκη

Η έννοια της εκμετάλλευσης υπήρξε κυρίαρχη σε όλη την ιστορία του εργατικού κινήματος. Δεν ήταν μια έννοια ιδιαζόντως μαρξιστική, αλλά ο Μαρξ ήταν εκείνος που τη μετέφερε αποφασιστικά από το «ουδέτερο» πεδίο τής απόσπασης των φυσικών πόρων προς όφελος του ανθρώπου –τρόπο με τον οποίο τη χρησιμοποιούσε η πολιτική οικονομία και την καταλάβαινε ο κοινός νους– στο πεδίο των διανθρώπινων σχέσεων: η «εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο» υπέβαλλε την ανησυχητική ιδέα μιας μετατροπής του ανθρώπου, ή τουλάχιστον της ανθρώπινης εργασίας, σε αντικείμενο των σκοπών κάποιου άλλου, προσδίδοντάς της ένα αποκρουστικό ηθικό νόημα. Οι μαρξιστικές αναλύσεις της εκμετάλλευσης έφεραν στο φως δομικές σχέσεις τής αναπτυσσόμενης κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας: πρώτον, το γεγονός τής αντιστρόφως αλληλοεξαρτώμενης ευημερίας, το ότι δηλαδή η ευημερία μιας μερίδας της κοινωνίας εξαρτάται από την αποπτώχευση και τη δυσπραγία μιας άλλης – το ότι οι πλούσιοι είναι πλούσιοι επειδή οι φτωχοί είναι φτωχοί· δεύτερον, την αρχή τού αποκλεισμού της πλειονότητας των παραγωγών από τα παραγωγικά τους μέσα, πράγμα που τους μετατρέπει σε πωλητές τής εργασιακής τους δύναμης υπό τους εκβιαστικούς όρους εκείνων οι οποίοι κατέχουν τα μέσα παραγωγής· τρίτον, την αρχή τής ιδιοποίησης του υπερπροϊόντος των πρώτων από τους δεύτερους – γεγονός που διακρίνει τη σχέση εκμετάλλευσης από άλλες, μη εκμεταλλευτικές μορφές κυριαρχίας. More

Είναι τα «δικαιώματα» μια επαναστατική ιδέα;

Leave a comment

Είναι τα «δικαιώματα» μια επαναστατική ιδέα;

Του Φώτη Τερζάκη

Σε μια στιγμή όπου δραματικοί αγώνες για τα ανθρώπινα δικαιώματα ξετυλίγονται σε ολόκληρο τον κόσμο, τo να πει κάποιος έναν κακό λόγο για τα «δικαιώματα» γενικά ακούγεται τερατώδες. Όσοι όμως θεωρούν σήμερα τον εαυτό τους στρατευμένο ενάντια σε αυτό που αποκαλούν νεοφιλελευθερισμό θα έπρεπε να μπορούν να δουν την καταστατική σχέση αυτής της έννοιας με τον αστικό φιλελευθερισμό στις ποικίλες μεταμορφώσεις του· και, ως εκ τούτου, να αναρωτηθούν αν και πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί έξω από το πλαίσιο μιας φιλελεύθερης (σε οιαδήποτε παραλλαγή) θεωρίας.

Δικαίωμα θα πει, ακριβώς, πλάσμα δικαίου. Στους αγώνες της ανερχόμενης αστικής τάξης για χειραφέτηση από τα φεουδαρχικά προνόμια πρώτα και από τη δεσποτική διακυβέρνηση εν συνεχεία, το δίκαιο έγινε κατ’ εξοχήν πεδίο πολιτικής αναμέτρησης και, μέχρι την αποκρυστάλλωση του νεωτερικού Συνταγματικού Κράτους, οι μεταμορφώσεις του δικαίου αντανακλούν μια προοδευτική διεύρυνση ελευθεριών και πολιτικών προνομίων. Η μεταμόρφωση του αστού από υπήκοο σε πολίτη αποτυπώθηκε σε ένα σύνολο «δικαιωμάτων» που απέρρεαν από την πολιτική του ιδιότητα ως τέτοια και ίσχυαν ως νομικοί περιορισμοί τής εξουσίας. Το παράδοξο αυτής της κατασκευής, όμως, έγκειται στο ότι η αναγνώριση και κατοχύρωση τέτοιων περιορισμών επαφιόταν στην ίδια την πολιτική εξουσία – δηλαδή, στο νεωτερικό εθνικό κράτος δια των νομοθετικών του εξουσιών. More

Το δίλημμα «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα»

Leave a comment

Του Φώτη Τερζάκη

Κανείς δεν φαίνεται να πιστεύει πραγματικά σήμερα ότι ο σοσιαλισμός είναι το μέλλον του κόσμου. Όποιος το αρνείται όμως, ρητά ή υπόρρητα, οφείλει να υποδείξει μια εναλλακτική προοπτική μέλλοντος: γιατί μια κοινωνία η οποία δεν είναι σε θέση να φανταστεί ένα μέλλον για τον εαυτό της είναι μια κοινωνία στα πρόθυρα της εξαφάνισης. Και παρεμπιπτόντως, η χρεωκοπία της φαντασίας είναι ένα από τα πιο απελπιστικά γνωρίσματα της εποχής που διανύουμε – μαρτυρούμενη στην κάμψη της παραγωγής ιδεών αλλά και της καλλιτεχνικής δημιουργίας, μεταξύ άλλων, που είναι η ασφαλέστερη ένδειξη εκείνου το οποίο στην ιστορία λέμε παρακμή ενός πολιτισμού.

Η ιδέα του σοσιαλισμού δεν χρειάζεται «επιστημονική» κύρωση, βέβαια, ούτε όμως ήταν απλώς μια πυρετική ονειροφαντασία των στερημένων. Προέκυψε από μεθοδική αρνητική εργασία, μέσ’ από την πιστοποίηση των ανεπίλυτων αντιφάσεων του κεφαλαιοκρατικού συστήματος παραγωγής που διέπει έναν συγκεκριμένο ιστορικό κόσμο, αυτόν στον οποίο ζούμε τους τελευταίους τρεις ή τέσσερις αιώνες, και από την εμπειρική επιβεβαίωση – που έκτοτε επαληθεύεται όλο και πλατύτερα – ότι παράγει γεωμετρικώς αυξανόμενη δυστυχία, σε αντίστροφη αναλογία με την αύξηση των πλουτοπαραγωγικών μέσων. Επιπλέον, από τη σταδιακή συνειδητοποίηση ότι το συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής είναι μια ιστορική ιδιομορφία που δεν έχει καμία διαχρονική ισχύ ούτε, ως εκ τούτου, κανένα από τα στοιχεία του μπορεί να αναχθεί σε οιαδήποτε έννοια «ανθρώπινης φύσης». Άρα, είναι ιστορικώς αναιρέσιμο. More

Ελευθερία, αξιοπρέπεια και αυτοκτονία

Leave a comment

Ελευθερία, αξιοπρέπεια και αυτοκτονία

Του Φώτη Τερζάκη

Αν η φράση «να καίγεται το σπίτι μας» παραπέμπει στους τρόμους τής μείζονος πολιτικής, την διακρατική υποτέλεια, την οικονομική καταλήστευση και τις γεωπολιτικές απειλές, ασφαλώς δεν μπορεί –και δεν πρέπει ποτέ– να διαχωρίζεται από το «τραγούδι» της ελάσσονος πολιτικής, τις αξίες μιας κοινωνίας και τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι διαχειρίζονται τα καθημερινά ηθικά και συνειδησιακά τους προβλήματα. Γιατί ο εχθρός βρίσκεται επίσης εντός των τειχών, και ο αγώνας της χειραφέτησης είναι πάντα αμφίπλευρος. Όσες συγκινητικές ιστορίες κι αν ακούγονται για τους παπάδες του ΕΑΜ ή την αξιέπαινη εντιμότητα κάποιων λαϊκών κληρικών, δεν μπορεί να παρασιωπάται ότι η Ελληνορθόδοξη Εκκλησία –όπως κάθε οργανωμένη εκκλησία– είναι ένα βαρίδι στο σώμα της ελληνικής κοινωνίας και υπεύθυνο γι’ αναρίθμητα δεινά της (1) Κι εν πάση περιπτώσει ένας οργανισμός-απολίθωμα της πατριαρχικής/φεουδαρχικής βίας, προορισμένος εκ φύσεως να προσκολλάται στους ισχυρούς και να παράγει νομιμοποίηση για λογαριασμό τους, που εμμένει ανυποχώρητα στην απαίτηση να χειραγωγεί συνειδήσεις και κοσμοαντιλήψεις μέσ’ από τη διαπλοκή του με τους νευραλγικούς μηχανισμούς τής κοινωνικής αναπαραγωγής, δεν μπορεί να έχει θέση σε οιαδήποτε αριστερή, απελευθερωσιακή, αυτοδιαχειριστική συμπαράταξη.

Προσφάτως ένα γνωστός δημοσιογράφος –ό,τι κι αν υπήρξε στον δημόσιο βίο του– ενόψει μιας βασανιστικής αρρώστιας άσκησε το αναφαίρετο δικαίωμα να τερματίσει κατά το δυνατόν ανώδυνα τη ζωή του· και, πράγμα ακόμη πιο σημαντικό, είχε την εντιμότητα και το θάρρος να υπερασπίσει δημόσια την επιλογή του, δίνοντάς της έναν παραδειγματικό χαρακτήρα και αναδεικνύοντάς την, ως ώφειλε, σε οικουμενικό ηθικό (δηλαδή, σε τελευταία ανάλυση πολιτικό) πρόβλημα. Διακεκριμένοι εκπρόσωποι της εκκλησιαστικής ιεραρχίας αντέδρασαν με την αναμενόμενη λύσσα στη διαφαινόμενη απειλή να τους αφαιρεθεί ο μονοπωλιακός έλεγχος στη ζωή και στον θάνατο των ανθρώπων· με αυτούς μόνο να γελάει μπορεί κανείς. Υπήρξαν όμως και σοβαρές απόπειρες για διαλογική αντιμετώπιση, από εκκλησιαστικής πλευράς πάντα, που δικαιούνται και απαιτούν έναν ορθολογικό αντίλογο: καθήκον στο οποίο θα ήθελα ν’ ανταποκριθώ υπερασπίζοντας το δικαίωμα και την ηθική αξία όχι απλώς της ευθανασίας, που είναι μια μάλλον ειδική περίπτωση, αλλά γενικά τής αυτοκτονίας. More

Πραξικοπήματα

Leave a comment

Πραξικοπήματα

του Φώτη Τερζάκη

To μάθημα του Ταγίπ Ερντογάν στους δυτικούς του συμμάχους, για το πώς πρέπει μια κυβέρνηση να χειρίζεται τις κοινοβουλευτικές διαδικασίες, θα μείνει αξέχαστο: χτυπάς στο ψαχνό τους πολιτικούς σου αντιπάλους αν διανοηθούν να ψηφίσουν αντίθετα από τις υποδείξεις· επαναλαμβάνεις τη διαδικασία όσες φορές χρειάζεται μέχρι να πάρεις το επιθυμητό αποτέλεσμα, και ύστερα ισοπεδώνεις τις περιοχές που δεν σε ψήφισαν. Είναι απλό, και έχει το πλεονέκτημα ότι αποφεύγει τις πολλές προσποιήσεις. More

Μετά την συντριβή

Leave a comment

Του Φώτη Τερζάκη

Είναι τουλάχιστον ειρωνεία ένα απολυταρχικό καθεστώς που έχει μετέλθει όλα τα μέσα για να τσακίσει τη λαϊκή βούληση να σε καλεί σε εκλογές. Θυμίζει το περίφημο δημοψήφισμα του «Ναι στο Σύνταγμα» της απριλιανής δικτατορίας. Αυτή είναι όμως η πραγματικότητα μπροστά στην οποία βρισκόμαστε σήμερα, στην Ελλάδα, Σεπτέμβριο του 2015.

Έξι μήνες παρακολουθήσαμε με κομμένη την ανάσα το ευρωπαϊκό σήριαλ τρόμου που μια διπλωματική γλώσσα αποκαλούσε «διαπραγμάτευση»: τη δυσφήμιση και τον διασυρμό, την τρομοκράτηση και τον κεκλεισμένων των θυρών βασανισμό ενός πρωθυπουργού και μιας εθνικής αντιπροσωπείας, και μέσω αυτών, αναμφίβολα, ενός ολόκληρου λαού που τόλμησε να διαλέξει ενάντια στις οδηγίες των αφεντικών του, από γραβατοφορεμένους τραμπούκους τύπου Ντάισενμπλουμ, Σώυμπλε, Γιούνγκερ, Σουλτς και τις ορντινάτσες τους· δεν κρατήθηκαν καν πρακτικά εκείνων των τρομερών «συνομιλιών», για να κρίνει ο ιστορικός του μέλλοντος τα πεπραγμένα. More

Ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός ως οργανωμένο έγκλημα

Leave a comment

 Ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός ως οργανωμένο έγκλημα

του Φώτη Τερζάκη

Μία συνέπεια της δομής των παραγωγικών σχέσεων στον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, όπως την παρουσίασα στο προηγούμενο άρθρο μου, είναι η παράλληλη ύπαρξη λιμναζόντων κεφαλαίων, από τη μία πλευρά, και τεράστιου όγκου αχρησιμοποίητης εργασίας (που πρακτικά μεταφράζεται σε ανεργία), από την άλλη. Γιατί τα δύο αυτά δεν μπορούν να συναντηθούν για την παραγωγή αληθινού πλούτου, και μάλιστα με ελάχιστο χρόνο εργασίας, για τις κοινωνίες; Όσο παράλογο κι αν ακούγεται, επειδή, από την άποψη της κερδοφορίας του κεφαλαίου, δεν συμφέρει πλέον. Καμία παραγωγική επένδυση «δεν συμφέρει» επειδή το μειούμενο ποσοστό κέρδους από την εκμετάλλευση της εργασίας (μειούμενο για τους λόγους που εξήγησα στα προηγούμενα άρθρα, κι εφόσον η εργασία αυτή δεν είναι ευτελισμένη σε βαθμό που, μέχρι προσφάτως τουλάχιστον, ήταν αδιανόητος σε «ανεπτυγμένες» χώρες) κρίνεται ως ανεπαρκές για τις υπέρογκες αξιώσεις κερδοφορίας των διαχειριστών του κεφαλαίου· οπότε η στρατηγική που επιλέγεται είναι η χρηματοπιστωτική αξιοποίηση. More