Αρχική

Μερικές σκέψεις για την (Α)πολίτικη βία

Σχολιάστε

https://www.e-dromos.gr/wp-content/uploads/2017/12/kammeno-trolei-patision.jpg

Του Φώτη Τερζάκη

Πολλά χρόνια τώρα, διαδηλώσεις και μαζικές κινητοποιήσεις κατατρύχονται από τον εφιάλτη του «μαύρου μπλοκ». Τα γεγονότα του φετινού Πολυτεχνείου, με τον τραγικό τραυματισμό διαδηλώτριας από φωτοβολίδα τού ναυτικού που εκτόξευσαν άλλοι διαδηλωτές, επανέφεραν στη μνήμη το θλιβερό επεισόδιο της Marfin το 2010 που ανέκοψε μία από τις μαζικότερες λαϊκές κινητοποιήσεις της τελευταίας τριακονταετίας. Θα ήταν ολότελα παραπλανητικό να ανάγουμε το πρόβλημα σε μια συζήτηση, καταγγελία ή μη, της «πολιτικής βίας», όπως τείνει να κάνει μια στερεότυπη δημοσιογραφική γλώσσα· γιατί όταν η βίαιη οργή των διαμαρτυρομένων επιστρέφει στις ίδιες τις τάξεις τους και πλήττει άλλα κομμάτια της συλλογικότητάς τους είναι φανερό ότι κάτι νοσεί στη ρίζα του. Το προβληματικό εδώ δεν είναι η βία ως τέτοια, αλλά το ίδιο το νόημα του χαρακτηρισμού της «πολιτική». Περισσότερα

Δικαιωματισμός, η γεροντική αρρώστια των κοινωνικών κινημάτων

Σχολιάστε

Δικαιωματισμός, η γεροντική αρρώστια των κοινωνικών κινημάτων

του Φώτη Τερζάκη

Πολύς λόγος γίνεται σήμερα για την αποτυχία και καταβύθιση της Αριστεράς, και η βαθιά συνειδητοποίηση του γεγονότος μοιάζει να συντρίβει πολλές συνειδήσεις. Στην πραγματικότητα, για ένα εγρήγορο κομμάτι τού κινηματικού κόσμου η συνειδητοποίηση αυτή είχε γίνει πολύ νωρίτερα, ήδη στη δεκαετία του ’60. Το τραγικό γεγονός τού οποίου γινόμαστε μάρτυρες σήμερα είναι μάλλον η αποτυχία εκείνου που τότε, στη δεκαετία του’60 και του ’70, φάνηκε για μία στιγμή ότι έπαιρνε τη σκυτάλη της κοινωνικής αμφισβήτησης και του οραματισμού μιας αληθινά νέας κοινωνίας από τα χέρια μιας ήδη συνθηκολογημένης Αριστεράς: των λεγόμενων νέων κοινωνικών κινημάτων (γυναικείο, ομοφυλόφιλο, αντιψυχιατρικό, αντιρατσιστικό, οικολογικό, κ.ά.) που βρέθηκαν προς στιγμήν στην πρώτη γραμμή των αντικαπιταλιστικών αγώνων στον μητροπολιτικό κόσμο. Περισσότερα

Το υποκείμενο της ιστορίας – Β΄: «Κοινωνικές τάξεις» ή «κοινωνικά κινήματα»;

Σχολιάστε

του Φώτη Τερζάκη

Μέρος Α: Οι έννοιες «έθνος» και «λαός»

Οι έννοιες του «έθνους» και του «λαού», μπορούμε να πούμε συνοψίζοντας, ήταν οι προ-μαρξιστικές κατασκευές τού «συλλογικού υποκειμένου» – τουλάχιστον στην τρέχουσα χρήση τους, όπως ανέκυψε από τις μεγάλες αστικές επαναστάσεις τού δέκατου όγδοου αιώνα. Η τροποποίηση που επέφερε ο Μαρξ ήταν ότι αυτές οι ομογενοποιημένες (πρωτίστως σε πολιτικό-διοικητικό επίπεδο, δηλαδή από την ίδια την κρατική δομή, και δευτερευόντως από εμμενή πολιτισμικά στοιχεία) κοινότητες ήταν ουσιωδώς κερματισμένες στο εσωτερικό τους από τον καταμερισμό της εργασίας, και ότι η θρυλούμενη ομοιογένειά τους ήταν απλώς ιδεολογία που εξασφάλιζε τη συναίνεση των υποτελών ομάδων. Αυτές τις ομάδες με αποκλίνοντα συμφέροντα, οφειλόμενα σε διαφορετικές θέσεις στον καταμερισμό τής εργασίας (στο σύστημα παραγωγής), ονόμαζε τάξεις. Κατανόησε πολύ καλά, δηλαδή, πρώτον, ότι ένας λαός συνιστά μια κοινότητα υλικών όρων ζωής και όχι απλώς ένα πολιτικό σώμα· και δεύτερον, ότι κανένας λαός δεν εκπροσωπείται πραγματικά και στο σύνολό του από το κράτος που νομιμοποιείται στο όνομά του. Περισσότερα

Το υποκείμενο της ιστορίας – Α΄: Οι έννοιες «έθνος» και «λαός»

Σχολιάστε

Tου Φώτη Τερζάκη

Στην πολιτική γλώσσα μιλάμε συχνά για «συλλογικά υποκείμενα». Τί εννοούμε; Η έννοια του υποκειμένου που σήμερα χρησιμοποιούμε είναι μια έννοια νεωτερική, του δέκατου έβδομου αιώνα. Την οφείλουμε στον Καρτέσιο, ο οποίος την έκανε, όπως λέγεται, «νέα γη» όλης της μοντέρνας φιλοσοφίας. Σε αυτή την καταγωγική σύλληψή της σήμαινε ακριβώς την αυτοστοχαζόμενη συνείδηση. Ο Καρτέσιος βέβαια την αντιλαμβανόταν ως ατομική συνείδηση, πράγμα που υπονοείται ακόμα στις περισσότερες εμπειρικές χρήσεις τής λέξης. Ο όρος «συλλογικό υποκείμενο» δεν θα ήταν διόλου αυτονόητος, λοιπόν, αν δεν είχε γίνει κανονικό μέρος τού μαρξιστικού λεξιλογίου. Υπονοεί μια ομάδα ανθρώπων ενωμένων από μια κοινή συνείδηση του ανήκειν – και, ανεξαρτήτως του υπό ποιους αντικειμενικούς (εξωτερικούς) όρους μπορεί αυτή να παραχθεί, το στοιχείο συνείδηση είναι που συνιστά την υποκειμενικότητα ως τέτοια: χωρίς αυτήν, κανένα κοινό χαρακτηριστικό ή συμφέρον δεν θα συγκροτούσε κάτι άξιο να ονομαστεί «υποκείμενο».

Ο Μαρξ επεφύλασσε τον όρο για τις κοινωνικές τάξεις. Η περίφημη πρόταση (από την Αθλιότητα της φιλοσοφίας) ότι το προλεταριάτο οφείλει να γίνει, από τάξη καθ’ εαυτήν, τάξη δι’ εαυτή, χρησιμοποιεί ακριβώς την εγελιανή ορολογία για τη μετάβαση από το αδιαμεσολάβητο είναι (καθ’ εαυτό) στο αυτοαναστοχασμένο είναι (δι’ εαυτό): σαν να λέμε, από μια κοινή θέση στο σύστημα παραγωγής και τα απορρέοντα κοινά συμφέροντα, πρέπει να οδηγηθεί στη συνείδηση αυτής της κοινότητας. Πράγμα που σημαίνει, η τάξη στην πλήρη της σημασία συγκροτείται από τη ταξική συνείδηση και μέσω αυτής, δεν υφίσταται ως «συλλογικό υποκείμενο» έξω από την επίγνωση της κοινότητάς της και την απορρέουσα αλληλεγγύη. Περισσότερα

Οι όροι «Ιμπεριαλισμός» και «Παγκοσμιοποίηση» (Μέρος β)

Σχολιάστε

Του Φώτη Τερζάκη

Ο όρος «ιμπεριαλισμός» είναι προϊόν των ύστερου δέκατου ένατου αιώνα και των αρχών του εικοστού. Ξεκίνησε από τις βρετανικές συζητήσεις αναφορικά με την αποικιακή πολιτική (όπως αντανακλώνται στο προδρομικό έργο τού JohnA. Hobson, 1902) και παρελήφθη αμέσως από το μαρξιστικό στρατόπεδο (Χίλφερντινγκ, Λούξεμπουργκ, Κάουτσκι, Λένιν, Μπουχάριν) για να γίνει μια έννοια-κλειδί στις στρατηγικές αναλύσεις της Τρίτης Διεθνούς. Χωρίς να μπούμε τώρα στις λεπτομέρειες εκείνων των συζητήσεων (και στις αξιοσημείωτες αποκλίσεις μεταξύ των ίδιων των μαρξιστικών θεωρήσεων), μπορούμε να θυμόμαστε ότι, γενικά, o όρος περιέγραφε το τελευταίο, ποιοτικά διαφορετικό στάδιο της αποικιοκρατίας (περίπου από τη δεκαετία του 1870 ώς τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο) που ήταν ένα οργανωμένο εγχείρημα στρατιωτικής και πολιτικής κυριαρχίας σε υπερπόντιες περιοχές, εκ μέρους μιλιταριστικών κι εκβιομηχανισμένων εθνών-κρατών τα οποία ενέτασσαν την κατάκτηση σε μια επιχειρηματική λογική επενδύσεων και κέρδους (σε αντίθεση με την απλή εμπορική εκμετάλλευση και/ή εγκατάσταση μητροπολιτικού πληθυσμού, που ήταν η παλαιότερη μορφή αποικιοκρατίας). Περισσότερα

Οι όροι «Ιμπεριαλισμός» και «Παγκοσμιοποίηση»

Σχολιάστε

Του Φώτη Τερζάκη

(Μέρος 1ο)

Η κατάχρηση του όρου «ιμπεριαλισμός» από την αριστερή ρητορική σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο έχει οδηγήσει, ιδίως μετά την καμπή του 1989, σε μιαν αυξανόμενη απαξίωση του όρου. Ήδη από τη δεκαετία του ’90 έχει λανσαριστεί ο ουδέτερος όρος «παγκοσμιοποίηση», τη σύμβαση του οποίου φαίνεται να έχουν αποδεχθεί εξίσου υποστηρικτές και πολέμιοι: για τους πρώτους, περιγράφει καθ’ όλα υποστηρίξιμες διαδικασίες ενοποίησης του κόσμου στην κατεύθυνση ενός ορθολογικού εκσυγχρονισμού υπό την αιγίδα, εννοείται, της «ελεύθερης αγοράς»· για τους δεύτερους, έχει ουσιαστικά αντικαταστήσει την απειλή του ιμπεριαλισμού, υπό την έννοια της αυξανόμενης κυριαρχίας μιας υπερεθνικής κεφαλαιοκρατικής ελίτ εις βάρος των οικονομικά αδύναμων και πολιτικά ασταθών χωρών. Και σε όποιον βαθμό οι πρώτοι αξιοποιούν λάθρα υπέρ τους κάποιες διεθνιστικές συνδηλώσεις που παλαιότερα ανήκαν στον λόγο της παγκόσμιας κινηματικής αριστεράς, οι δεύτεροι νιώθουν συχνά υποχρεωμένοι να καταφεύγουν σε εθνικιστικούς στερεοτύπους, κλεμμένους από την ιδεολογία εκείνων των εθνικών αστικών τάξεων οι οποίες, επιδιώκοντας μια πλεονεκτική ενσωμάτωση στο παγκόσμιο κεφαλαιοκρατικό σύστημα, έγιναν αποφασιστικός μοχλός συντριβής των αντι-ιμπεριαλιστικών αγώνων παντού στον αποαποικιοποιούμενο κόσμο. Περισσότερα

Το σώζεται από την καταστροφή των σημασιών ;

Σχολιάστε

Του Φώτη Τερζάκη

Ας μου επιτραπεί να ξεκινήσω αυτή τη φορά με ένα ανέκδοτο. Ένας τουρίστας περιφέρεται στην παλιά Πράγα, και βλέπει μια βιτρίνα με ρολόγια. Μπαίνει στο κατάστημα, και ρωτάει τον ηλικιωμένο Εβραίο που στέκεται πίσω από τον πάγκο:

– Μπορώ να δω ένα ρολόι χειρός;

– Δεν πουλάμε ρολόγια εδώ, κύριε.

– (Σαστισμένα) Και τί κάνετε δηλαδή;

– Περιτομές!

– Ναι, αλλά στη βιτρίνα…

– Και τι θέλατε να κρεμάσουμε στη βιτρίνα, κύριε; Περισσότερα

Το γεωπολιτικό πρόβλημα της Ελλάδας (Μέρος 2ο)

Σχολιάστε

Του Φώτη Τερζάκη

Διαβάστε το 1ο Μέρος

Ίλιγγο προκαλεί η έλλειψη εξωτερικής (όπως και οιασδήποτε άλλης) πολιτικής από την παρούσα ελληνική κυβέρνηση, η χώρα πλέει σαν καράβι ακυβέρνητο σε αγριεμένα νερά, και η μοίρα της είναι αφημένη κυριολεκτικά στη μοίρα. Ούτε βεβαίως διαφαίνεται άλλη πολιτική δύναμη στο από καιρό σαπισμένο κοινοβουλευτικό της σύστημα στην οποία θα μπορούσε κανείς να εναποθέσει την παραμικρή ελπίδα…1

Αν εν πάση περιπτώσει υποθέσουμε πως υπήρχε κυβέρνηση λαϊκά εξουσιοδοτημένη να χειριστεί τη θανάσιμη αυτή συγκυρία, και αν η κυβέρνηση αυτή ήταν ικανή να λάβει υπόψιν τις ιδιομορφίες της κατάστασης, τι θα μπορούσε να κάνει; Δεν μπορεί βέβαια να υπολογίζει στη στρατιωτική της ισχύ (και αν το μπορούσε, θα ήμουν ο τελευταίος που θα το συμβούλευε…). Εκείνο που απαιτείται αυτήν τη στιγμή από μια χώρα στη θέση της Ελλάδας είναι μια σύνθετη, ευρηματική κι εξαιρετικά δύσκολη στρατηγική, ικανή να τρέψει την ίδια της την αδυναμία σε δύναμη – μιλάμε για έναν πραγματικό πολιτικό άθλο που αξιώνει ασυνήθιστα μεγέθη και ικανότητες, ασφαλώς, αλλά τίποτα λιγότερο δεν μπορεί να αρκέσει πλέον. Προϋπόθεση είναι προφανώς ένας υπολογίσιμος βαθμός ανεξαρτησίας, πράγμα που έχει διττή έννοια. Πρώτον, η χώρα πρέπει να είναι σε θέση να λαμβάνει αυτόνομα τις αποφάσεις που την αφορούν άμεσα, αποκλείοντας οιαδήποτε υπαγόρευση και αγνοώντας υποσχέσεις και απειλές. Δεύτερον, να διαφυλάσσει με κάθε τίμημα έναν ελάχιστο βαθμό παραγωγικής αυτάρκειας ως ασπίδα απέναντι σε ακραίους αποκλεισμούς: όποιος εκχωρεί την υλική του αυτάρκεια, πρέπει να θυμόμαστε, οικοδομεί τις προϋποθέσεις της ίδιας του της δουλείας. Περισσότερα

Το γεωπολιτικό πρόβλημα της Ελλάδας (μέρος 1ο)

Σχολιάστε

Το γεωπολιτικό πρόβλημα της Ελλάδας (μέρος 1ο)

Του Φώτη Τερζάκη

Κανείς δεν θα ήθελε να είναι στη θέση της Ελλάδας αυτή τη στιγμή στην παγκόσμια σκηνή. Ανάμεσα στις συνθλιπτικές οικονομικές πιέσεις από τη Δύση, στης οποίας τις υπερεθνικές «ολοκληρώσεις» μένει εξακολουθητικά παγιδευμένη, και τις ωμές γεωστρατηγικές απειλές από μια υπο-ιμπεριαλιστική δύναμη ανατολικά της, μια Τουρκία σε μιλιταριστικό παροξυσμό, βηματίζει μοιραία προς το χείλος μιας πολλαπλής πανωλεθρίας, την οποία όλοι βλέπουν αλλά κανένας δεν έχει τη δύναμη (ή τη βούληση) ν’ αποτρέψει και το ότι το γεωπολιτικό πρόβλημα είναι υπαρκτό και ακόμη σοβαρότερο ίσως από το οικονομικό, χρησιμοποιείται ακριβώς σαν δικαιολογία για τις ταπεινωτικές υπαναχωρήσεις όλων των πρόσφατων κυβερνήσεων στο τελευταίο. Οι δύο αυτές όψεις της ελληνικής αδυναμίας είναι ωστόσο βαθιά συνδεδεμένες και αλληλοτροφοδοτούμενες, και όποιος παραγνωρίζει αυτή τη σύνδεση βρίσκεται στην παράλογη θέση να επικαλείται ως μοναδική άμυνα του υποτελούς την ακόμη μεγαλύτερη υποτέλεια. Περισσότερα

Όσοι περισσεύουν

1 σχόλιο

Όσοι περισσεύουν

Του Φώτη Τερζάκη

Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος οικονομολόγος για να καταλαβαίνει την αντίστροφη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στο σκληρό νόμισμα και την ανεργία, ή τη συνάρτηση του ελεγχόμενου πληθωρισμού -αυτό που λέμε χαλαρή νομισματική πολιτική- με τον στόχο της πλήρους απασχόλησης· και αν δεν το καταλαβαίνει, εν πάση περιπτώσει, κάθε οικονομολόγος, οιασδήποτε σχολής, θα του το βεβαιώσει ως εμπειρική εξίσωση. Το κύριο ζήτημα είναι να καταλαβαίνουμε πώς οι τυφλές εξισώσεις της οικονομικής «επιστήμης» μεταφράζονται σε αληθινούς πραξεολογικούς όρους, δηλαδή σε επιλογές ηθικού και πολιτικού χαρακτήρα. Περισσότερα

Πίσω από τον Ευρωπαϊσμό

Σχολιάστε

Πίσω από τον Ευρωπαϊσμό

του Φώτη Τερζάκη

Μιλάμε ακόμα, με κάποιον τρόπο, για τις ιδεολογίες στον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό: και ειδικότερα, για τη μορφή με την οποίαν αναπαράγονται στην ελληνική κοινωνία σήμερα, διαθλώμενες μέσα από ιδιαιτερότητες της ιστορικής στιγμής, του τόπου, και σε ένα ιδιάζον υπόβαθρο διαμορφωμένο από ιστορικές εμπειρίες πολύ μεγαλύτερου βάθους. Περισσότερα