Επιβεβαιώσαμε και προγραμματιστικά αυτό που βρέθηκε μέσω της δημοσιογραφικής ανάλυσης: πως τα δυο μεγάλα πολιτικά κόμματα έχουν την ηγεμονία ως προς το συνολικό περιεχόμενο που παράγεται και μάχονται μεταξύ τους γι’ αυτήν.

Επιβεβαιώσαμε πως τα πολιτικά κόμματα, κυρίως τα δυο μεγάλα, προωθούνται σε σημαντικό βαθμό από bots με τρόπο αδιαφανή και αντιδεοντολογικό.

Εντοπίσαμε με ποιο τρόπον συγκεκριμένα φυσικά πρόσωπα (είτε επώνυμοι χρήστες είτε ανώνυμοι) συνδέονται με αυτοματοποιημένους λογαριασμούς.

Οι ψευδείς ειδήσεις, είτε είναι εξόφθαλμα ψέματα είτε είναι ψευδεπίγραφα γεγονότα απομονωμένα από το πλαίσιο στο οποίο δημιουργούνται, όπως και η προπαγάνδα, δεν γεννήθηκαν στον 21ο αιώνα. Ούτε καν στον 20ό. Και γι’ αυτά δεν φταίνε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πολύ πριν από τη γέννηση των σκανδαλοθηρικών ταμπλόιντ, των τηλεοπτικών παραθυρόφυλλων, αλλά και των ψευδών ειδήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, υπήρχε και ο Ράντολφ Χιρστ.

Οι πολιτικές καμπάνιες έχουν από καιρό ενσωματώσει ως βασική στρατηγική τους την κυριαρχία στο ψηφιακό πεδίο. Στο πολιτικό μάρκετινγκ το διαδίκτυο προσφέρει ένα τεράστιο πλεονέκτημα: μεγαλύτερη και ταχύτερη απήχηση με λιγότερο κόστος. Σε αυτό το πεδίο η αυτοματοποίηση διαδικασιών χωρίς τη συνεχή ανθρώπινη παρουσία επιτυγχάνει τη διάδοση κάθε μορφής μηνύματος ενός σχετικά μικρού αριθμού ατόμων σε πραγματικό μαζικό ακροατήριο και με μεγάλη ταχύτητα. Δεν υπάρχει πιο αποτελεσματικός τρόπος από το να συνδυάσει κάποιος αυτοματοποιημένες διαδικασίες με λογαριασμούς φυσικών προσώπων, τα οποία ήδη έχουν κατακτήσει έναν μεγάλο στρατό ακολούθων.

«Πόσο από το σύνολο του διαδικτύου είναι ψεύτικο;» αναρωτιόταν το περιοδικό “New York Magazine” στις 26 Δεκεμβρίου 2018, αναφερόμενο σε μελέτες που έδειχναν πως λιγότερο από το 60% της συνολικής διαδικτυακής κίνησης προέρχεται από ανθρώπους.

Είναι πλέον γεγονός ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όχι μόνο έχουν κατακλύσει τις ζωές μας αλλά συμβάλλουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης γύρω από μείζονα ζητήματα πολιτικά και μη. Είναι επίσης γεγονός ότι ιδιαίτερα σε περιόδους όπου η πολιτική αντιπαράθεση οξύνεται, οι πολιτικές καμπάνιες ενσωματώνουν ως βασική στρατηγική τους την κυριαρχία στο ψηφιακό πεδίο. Με γνώμονα τον ψηφιακό θόρυβο λογαριασμοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως βέλη στη φαρέτρα επιτελείων για τη διάδοση πολιτικής προπαγάνδας και την ενίσχυση του μηνύματος που επιθυμούν να μεταδοθεί κάθε φορά. Ωστόσο έχετε αναρωτηθεί ποτέ αν πίσω απ’ ό,τι διαβάζετε στο διαδίκτυο βρίσκονται μόνο φυσικά πρόσωπα; Πόσο σίγουροι είστε ότι όσα διαβάζετε κάθε μέρα στις σελίδες σας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι αληθινά;

Τα παραπάνω ερωτήματα αποτέλεσαν την αφορμή για να προχωρήσει η δημοσιογραφική ομάδα του MIIR (Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας) στην πρώτη σε βάθος και με ανάλυση δεδομένων δημοσιογραφική έρευνα για τους ψεύτικους και αυτοματοποιημένους λογαριασμούς στο ελληνικό Twitter, εκεί που διεξάγεται ένας άγνωστος «πόλεμος» πολιτικής προπαγάνδας.

Στην πολύμηνη έρευνα της ελληνικής δημοσιογραφικής ομάδας ΜIIR (www.miir.gr) περιγράφεται η διαδικασία επηρεασμού της κοινής γνώμης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με επίκεντρο το Τwitter μέσω της κατασκευής εικονικών ψηφιακών δικτύων, τα οποία στοχεύουν στην πολιτική προπαγάνδα πολιτικών και κομμάτων, αλλά και στην προώθηση εμπορικών τηλεοπτικών προϊόντων. Η έρευνα έχει τίτλο «Τιτιβίσματα στη σκοτεινή πλευρά του διαδικτύου, άνθρωποι και Ρομπότ στη Βιομηχανία της Πολιτικής Προπαγάνδας» και η δημοσιογραφική ομάδα συλλέγοντας και καταγράφοντας ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα αποκαλύπτει τον αντιδεοντολογικό τρόπο με τον οποίο τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα, βουλευτές, υποψήφιοι και influencers, ανώνυμοι και επώνυμοι, εκμεταλλεύονται αυτοματοποιημένα συστήματα (bots) για να προωθήσουν τις θέσεις τους, να κατατροπώσουν τους πολιτικούς αντιπάλους και κυρίως να επηρεάσουν αυτούς που καθορίζουν την πολιτική ατζέντα. Στο επίκεντρο της έρευνας βρέθηκαν η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης 2018 και ο τελικός της εκπομπής «Greece’s Next Top Model», ενώ ασχολήθηκαν και καταπιάστηκαν τέσσερις ερευνητές δημοσιογράφοι, δύο ερευνητές δημοσιογράφοι fact-checkers, ένας προγραμματιστής-μηχανικός λογισμικού. Οι λογαριασμοί που αντλήθηκαν ανέρχονται σε 28.419 μοναδικούς λογαριασμούς ( 20.178 στην ΔΕΘ 2018 και 8.241 από το GNTM), 3.698 λογαριασμοί (twitteraccounts) αναλύθηκαν δειγματοληπτικά και 250.759 ξεχωριστά actions (tweets, rt, replies, quotes) εξετάστηκαν από αυτό το τυχαίο δείγμα.

«Είναι μία δουλειά που κάναμε περίπου 5 μήνες. Χρειάστηκαν 350 ώρες αξιολόγησης λογαριασμών και 20 συνεντεύξεις για να καταλήξουμε στα βασικά συμπεράσματα» εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δημοσιογράφος στην «Εφ.Συν.» και μέλος του MIIR, Κώστας Ζαφειρόπουλος. «Είναι μία προσπάθεια να προσεγγίσουμε το θέμα της πολιτικής προπαγάνδας στο διαδίκτυο και συγκεκριμένα στο twitter. Εστιάσαμε στην αυτοματοποίηση. Το σημείο στο οποίο στοχεύσαμε είναι η προσπάθεια εντοπισμού των αυτοματοποιημένων λογαριασμών στο twitter, στα λεγόμενα bots. Η ιδέα εξαρχής ήταν να ασχοληθούμε αποκλειστικά με το twitter που είναι πιο προσβάσιμο σε σχέση με άλλα μέσα και κυρίως είναι το πιο πολιτικοποιημένο μέσο κοινωνικής δικτύωσης», τονίζει ο κ. Ζαφειρόπουλος.

Όπως αναφέρουν τα μέλη του MIIR, η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης επελέγη ως παράδειγμα αναφοράς καθώς «γνώριζαν ότι θα υπήρχε πολιτική αντιπαράθεση».

«Μέσα σε ένα δεκαήμερο από τις 7 Σεπτεμβρίου μέχρι τις 17 Σεπτεμβρίου 2018 αντλήσαμε με διάφορα προγράμματα όλα τα tweets, τα replies, τα quotes, όλες τις ενέργειες που είχαν συγκεκριμένα hashtags», σημειώνουν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ τα μέλη του MIIR.

Η δημοσιογραφική ομάδα σε συνεργασία με τον μηχανικό λογισμικού Δημήτρη Παπαευαγγέλου (συνιδρυτής του MediaWatch.io) συνέλεξε περίπου 173.000 ξεχωριστές ενέργειες από περίπου 20.000 διαφορετικούς λογαριασμούς. Κατά τη διαδικασία βασίστηκαν αποκλειστικά στο επίσημο API του Τwitter και χρησιμοποίησαν δεδομένα και εργαλεία διαθέσιμα στον οποιονδήποτε. Μετά από λίγους μήνες επανέλαβαν την ίδια διαδικασία σε κάτι τελείως διαφορετικό, σε ένα τηλεοπτικό, εμπορικό προϊόν, το ριάλιτι, «Greece’s Next Top Model», αντλώντας περίπου 8.200 λογαριασμούς και περίπου 78.000 ενέργειες. «Είχαμε μία υπόθεση εργασίας και θέλαμε να δούμε αν αυτή η υπόθεση έχει βάση. Θέλαμε να διαπιστώσουμε αν αυτοί οι κρυφοί λογαριασμοί, οι αυτοματοποιημένοι, άλλες φορές λειτουργούν για να προωθούν πολιτικά μηνύματα και σε άλλες περιόδους λειτουργούν για να προωθούν εμπορικά προϊόντα . Παρατηρήσαμε λοιπόν ότι υπάρχουν εκατοντάδες λογαριασμοί οι οποίοι ενώ έχουν μία συγκεκριμένη, μη πολιτική, συμπεριφορά στο twitter κάποια στιγμή την διακόπτουν και ξαφνικά προωθούν ένα συγκεκριμένο πολιτικό μήνυμα, αναλόγως ποιο κόμμα θέλουν ή τους έχει ανατεθεί να υποστηρίξουν», λέει ο Κώστας Ζαφειρόπουλος.

Βασικά συμπεράσματα της έρευνας

Η ομάδα του MIIR κατέληξε στα παρακάτω βασικά συμπεράσματα:

Επιβεβαιώσαμε και προγραμματιστικά αυτό που βρέθηκε μέσω της δημοσιογραφικής ανάλυσης: πως τα δυο μεγάλα πολιτικά κόμματα έχουν την ηγεμονία ως προς το συνολικό περιεχόμενο που παράγεται και μάχονται μεταξύ τους γι’ αυτήν.

 Επιβεβαιώσαμε πως τα πολιτικά κόμματα, κυρίως τα δυο μεγάλα, προωθούνται σε σημαντικό βαθμό από bots με τρόπο αδιαφανή και αντιδεοντολογικό.

■Εντοπίσαμε με ποιο τρόπον συγκεκριμένα φυσικά πρόσωπα (είτε επώνυμοι χρήστες είτε ανώνυμοι) συνδέονται με αυτοματοποιημένους λογαριασμούς.

-Τα μεγαλύτερα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα προωθούνται καθημερινά από πλήθος bots τα οποία συνδέονται με συγκεκριμένους λογαριασμούς πολιτικών στελεχών, influencers του διαδικτύου, δημοσιογράφων και μέσων ενημέρωσης.

 

-Εντοπίστηκαν στο δείγμα 476 bots σε σύνολο 3.698 λογαριασμών (12,87% του συνόλου)

-Τα bots παρήγαγαν το 57% των συνολικών ενεργειών στο twitter (tweets, retweets, mentions, quotes, replies, likes) κατά την περίοδο αναφοράς.

-Βρέθηκαν bots υποστηρικτικά όλων τα κομμάτων του Κοινοβουλίου, πλην της Ένωσης Κεντρώων.

-ΣΥΡΙΖΑ και ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ κατέχουν τη μερίδα του λέοντος ως προς την αυτοματοποίηση και μάλιστα με πολύ μεγάλη διαφορά σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο πολιτικό κόμμα. Η ΝΔ αρνήθηκε να σχολιάσει την έρευνα του MIIR. Ο ΣΥΡΙΖΑ αρνήθηκε οποιαδήποτε σχέση με αυτοματοποιημένους λογαριασμούς.

-Κατά τη διάρκεια των ομιλιών του πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα και του Κυριάκου Μητσοτάκη στη ΔΕΘ 2018, αλλά και λίγες ώρες πριν και μετά, αυξήθηκε εντυπωσιακά ο όγκος των ενεργειών που έκαναν οι χρήστες. Αναλογικά αυξημένη είναι και η δραστηριότητα των bots στο ίδιο χρονικό διάστημα με στόχο την προώθηση της πολιτικής προπαγάνδας.

Τι εντόπισε η ομάδα του MIIR στη ΔΕΘ

Μια πρώτη σημαντική διαπίστωση ήταν η δημιουργία αρκετών λογαριασμών λίγο διάστημα πριν από την περίοδο αναφοράς της έρευνας (7.9.2018-17.9.2018), οι οποίοι έπειτα από λίγες εβδομάδες έκλεισαν είτε από τους ίδιους τους χρήστες είτε από το Τwitter. Ένα ποσοστό 40,6% των λογαριασμών που αναλύθηκε είτε δεν είχε καμία πολιτική τοποθέτηση είτε δεν μπορούσε να κατηγοριοποιηθεί πολιτικά σε έναν γραμμικό άξονα από την Άκρα Αριστερά ως την Άκρα Δεξιά και τους ναζιστές της Χ.Α. Από το υπόλοιπο 59,4%, το 8,2% των χρηστών εξέφραζε σαφέστατα απόψεις κοντά στον χώρο της κομμουνιστικής Αριστεράς, της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς και της αναρχίας. Κατά προσέγγιση το 14,23% των λογαριασμών ταυτιζόταν με απόψεις κοντά στον χώρο της ευρύτερης Κεντροαριστεράς, ενώ το 19,08 % ήταν πιο κοντά στον χώρο του φιλελεύθερου κέντρου και της Κεντροδεξιάς. Περίπου 14,64% εξέφραζε απόψεις από τις παρυφές της συντηρητικής παράταξης, της λαϊκής Δεξιάς ως την εθνικιστική, μισαλλόδοξη ακροδεξιά. Τέλος, το 3,3% των λογαριασμών ήταν είτε ανοιχτά υπερασπιστές της Χρυσής Αυγής είτε φίλα προσκείμενοι σε ναζιστικές και φασιστικές ιδέες.

Τα παραπάνω ποσοστά είναι ενδεικτικά, καταγράφουν μια τάση και προφανώς ενέχουν και υποκειμενικές κρίσεις των δημοσιογράφων. Σε καμία περίπτωση τα παραπάνω ποσοστά δεν αντανακλούν δυνητικές αποτυπώσεις του εκλογικού αποτελέσματος, καθώς τα δημογραφικά χαρακτηριστικά του Τwitter δεν επαρκούν για την εξαγωγή τέτοιων συμπερασμάτων.

«Αυτό που ουσιαστικά θέλαμε είναι να μελετήσουμε τη χρήση αλγορίθμου για τη διάδοση της πολιτικής προπαγάνδας. Υπήρχαν αντίστοιχες ακαδημαϊκές και λίγες δημοσιογραφικές έρευνες στο εξωτερικό. Επιχειρήσαμε στην Ελλάδα για πρώτη φορά μία έρευνα με ποιοτικά και ποσοτικά δεδομένα για να δούμε πώς γίνεται η παραπληροφόρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά και η ενίσχυση του μηνύματος», υπογραμμίζει ο κ. Ζαφειρόπουλος.

Ο λογαριασμός που έχει αδυναμία στα αδέσποτα ζώα

Ο λογαριασμός Αδέσποτος@adespotos δημιουργήθηκε τον Φεβρουάριο του 2018 και στη φωτογραφία προφίλ βλέπουμε ένα σκυλάκι που φοράει ένα καπέλο. Μέσα σε 14 μήνες έχει ξεπεράσει τα 89.700 tweets, τους 2.650 ακολούθους, έχει προλάβει να κάνει 94.000 χιλιάδες likes, πραγματοποιώντας τον εξωπραγματικό αριθμό των κατά μέσο όρο 477 ενεργειών ανά ημέρα… Δύο μέρες νωρίτερα και ανάμεσα σε εκατοντάδες μη πολιτικά σχόλια εμφανίζεται και μια ανάρτηση υποστήριξης της Συμφωνίας των Πρεσπών με τη φωτογραφία των Τσίπρα-Ζάεφ…

Ένα ακόμη παράδειγμα λογαριασμού με αυτοματοποιημένη χρήση υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ είναι η Christina Dim@ChristinaDim31, η οποία ενεργοποιείται πρώτη φορά περίπου ένα μήνα πριν από τη ΔΕΘ, στις 4 Αυγούστου 2018.

Εξετάζοντας αρχικά τη δραστηριότητα του συγκεκριμένου λογαριασμού από τη μέρα που δημιουργήθηκε ως και τις 17 Σεπτεμβρίου, ανακαλύψαμε πως η Christina Dim εμφανίζεται να τουιτάρει 504 φορές τη μέρα. Το δεκαήμερο μάλιστα 7- 17 Σεπτεμβρίου 2018 ο εν λόγω λογαριασμός τουιτάρει 670 φορές σε σχέση με τη ΔΕΘ. Η ίδια κατατάσσεται στην 7η θέση των τοπ σχολιαστών της ΔΕΘ. Οι ενέργειές της περιλαμβάνουν κυρίως αναπαραγωγή περιεχομένου (retweets και likes) υπέρ του πρωθυπουργού και του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ στα λίγα πρωτογενή σχόλιά της εκθειάζει προσωπικά τον Αλ. Τσίπρα. Παράλληλα σχολιάζει υπό έντονο πολιτικό παροξυσμό την αντιπολίτευση, χρησιμοποιώντας σκαιούς χαρακτηρισμούς.

Ενδεικτικό ακόμη της πολιτικής συμπαράταξης του συγκεκριμένου αυτοματοποιημένου λογαριασμού στο πλευρό του ΣΥΡΙΖΑ είναι και οι απαντήσεις που δίνει την ίδια περίοδο σε διαλόγους με γνωστούς, υποστηρικτικούς του ΣΥΡΙΖΑ, λογαριασμούς, όπως ο The Roof-is-on Fire@Roofonfire_aa αλλά και ο niktrah@niktrah, ο οποίος είναι και ο τοπ σχολιαστής στη ΔΕΘ 2018.

Ο χρήστης niktrah δεν κρύβει τις πολιτικές του πεποιθήσεις, κρύβει όμως το όνομά του. Δηλώνει: «παλιός αριστερός ριζοσπάστης, απόφοιτος ΕΜΠ και ομότιμο μέλος ΤΕΕ. Δεν συζητώ με ρατσιστές, φασίστες και υβριστές». Δημιουργήθηκε το 2011 και τον ακολουθούν δεκάδες στελέχη της κυβέρνησης, του ΣΥΡΙΖΑ και πολλοί δημοσιογράφοι. Μεταξύ του ίδιου δικτύου συναντάμε και την #Ομάδα_Μνήμης@OmadaMnimis. Η Ομάδα Μνήμης (7595 followers στις 12.5.2019) είναι η συριζαίικη απάντηση στην περίφημη Ομάδα Αλήθειας Ομάδα Αλήθειας@omadaalithias της ΝΔ (30.900 followers στις 12.5.2019). Τον Μάρτιο του 2019 δημιουργήθηκε ακόμα ένας ανάλογος φιλοκυβερνητικός λογαριασμός, η Ομάδα Αποκάλυψης (ΟΜΑΔΑ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ@OApokalypses) σε μια προσπάθεια να ενισχυθεί η μάχη κατά της Ομάδας Αλήθειας.

H αυτοματοποιημένη δραστηριότητα της Christina Dim συνεχίζεται μέχρι σήμερα με εντατικούς ρυθμούς, έχοντας προβεί μόλις μέσα σε 8 μήνες ζωής (μέχρι τα μέσα Απριλίου 2019) σε 61.500 tweets, 102.000 likes. Η συντριπτική πλειονότητα των ενεργειών της είναι retweets και likes και μάλιστα αναπαράγει και ένα κλασικό μοτίβο της δραστηριότητας των bots, το οποίο προέκυψε από την έρευνά μας, αλλά τεκμηριώνεται και στη διεθνή βιβλιογραφία. Πρόκειται για μια σχεδόν τελετουργική διαδικασία κατά την οποία τα robots “καλημερίζουν” και “καληνυχτίζουν” τους πραγματικούς ή εικονικούς ακολούθους τους, συνοδεύοντας τον χαιρετισμό τους με «ατάκες-φασόν» και φωτογραφίες συνήθως τοπίων, λουλουδιών, ζώων ή ακόμη συχνότερα με διάφορες φωτογραφίες (συνήθως ημίγυμνων) γυναικών.

Η Christina Dim αναπαράγει σταθερά το περιεχόμενο λογαριασμών βουλευτών και στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ και υπουργών της κυβέρνησης, όπως ο Ν. Παππάς, ο Αλ. Χαρίτσης, ο Δημ. Παπαδημούλης, η Ρ. Δούρου, τους προαναφερθέντες υποστηρικτικούς του ΣΥΡΙΖΑ λογαριασμούς και προωθεί συστηματικά το περιεχόμενο λογαριασμών συγκεκριμένων δημοσιογραφικών ιστοσελίδων, όπως της «Αυγής» και του Κ. Βαξεβάνη.

Ενδεικτικό, τέλος, είναι ότι, σύμφωνα με το αναλυτικό εργαλείο twitonomy.com, το οποίο παρέχει στατιστικές πληροφορίες για τη δραστηριότητα λογαριασμών στο Twitter, η Christina Dim μόνο κατά την περίοδο 26 Μαρτίου-8 Απριλίου 2019 τουίταρε συνολικά 3.195 φορές, με το 98% εξ αυτών (ήτοι 3.139) να συνιστούν retweets άλλων λογαριασμών, οι οποίοι παρουσιάζονται στο παρακάτω γράφημα.

Ο Έλληνας μαχητής και το βαθύ Twitter

Η περίπτωση του λογαριασμού με το όνομα Παναγιώτης Παυλίδης (panagiotispavlidis@47panagiotisαποτελεί μια χαρακτηριστική περίπτωση καμουφλαρισμένου αυτοματοποιημένου λογαριασμού με διπλό στόχο: την πολύ στοχευμένη και ανώνυμη πολιτική προπαγάνδα αλλά και την εμπορική προώθηση προϊόντος. Ο συγκεκριμένος λογαριασμός με το πολύ κοινό για τα ελληνικά δεδομένα ονοματεπώνυμο, που στη θέση της φωτογραφίας προφίλ έχει έναν γλάρο και στη γενική φωτογραφία ένα άλογο, είχε στις 30 Μαρτίου 2019 46.500 ακόλουθους και 48.600 άλλους χρήστες που ακολουθούσε.

Την περίοδο κατά την οποία αντλήσαμε τα δεδομένα για την έρευνά μας, ο συγκεκριμένος χρήστης φαινόταν να προβαίνει κατά μέσο όρο σε περίπου 502 ενέργειες την ημέρα στο Τwitter! Βάσει της κοινής λογικής αλλά και της διεθνούς βιβλιογραφίας, είναι σπάνιο ένας άνθρωπος να κάνει τόσες ενέργειες μέσα στη μέρα. Ένας  ενεργός χρήστης συνήθως δεν ξεπερνά τις 40-50 ενέργειες την ημέρα.

Οι ακόλουθοι (followers) του Παυλίδη προέρχονται από όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου, μιλούν διαφορετικές γλώσσες και φυσικά πολλοί από αυτούς είναι επίσης ψεύτικοι ή αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί. Ένας από τους Έλληνες πολιτικούς που τον παρακολουθούν είναι και ο βουλευτής της ΝΔ Νίκος Δένδιας.

Τι κάνει λοιπόν αυτό το bot; Ασταμάτητη αναπαραγωγή tweets άλλων λογαριασμών μη πολιτικών, με διάφορα απολιτίκ κυρίως σχόλια, δήθεν βαθυστόχαστα αποφθέγματα, φωτογραφίες μοντέλων, διάσημων ποδοσφαιριστών όπως ο Μέσι, φωτογραφίες τοπίων, γατάκια, λουλούδια κτλ.

Και ο παραπάνω λογαριασμός είναι bot και ένα στοιχείο το οποίο μπορεί να υποψιάσει κάποιον είναι το ίδιο το όνομα που περιέχει αλφαριθμητικούς χαρακτήρες.

Ανάμεσα στα μοντέλα, τις φωτογραφίες της φύσης ξεπετάγονται, σαν εμβόλιμες πολιτικές διαφημίσεις τοποθετημένες στρατηγικά την ώρα μιας τηλεοπτικής σειράς, δυο retweets του γνωστού για τις αντικυβερνητικές του απόψεις δημοσιογράφου του ΣΚΑΪ Αρη Πορτοσάλτε και του Πατρινού Νίκου Σωτηρόπουλου, ενός από τους πιο ενεργούς υποστηρικτές της Νέας Δημοκρατίας.

Είναι η περίοδος της αντιπαράθεσης γύρω από το Καστελόριζο με αφορμή τις δηλώσεις του πρώην υπουργού Τσιρώνη. Ο λογαριασμός με το ενδεικτικό όνομα HellenicFighter (μτφ. Έλληνας μαχητής) που αναπαράγεται εδώ είναι επίσης αυτοματοποιημένος. Μια ματιά στα αριθμητικά του δεδομένα αρκεί για να το πιστοποιήσει. Στη φωτογραφία προφίλ του… «Μαχητή» βλέπουμε έναν δικέφαλο αετό, έναν πολεμιστή, την ελληνική σημαία, την Ακρόπολη και την Αγιά Σοφιά. Ως μότο του έχει: «Σπιτι μου……η Ελλαδα!!! Θρησκεία μου…..Χριστιανός Ορθόδοξος!!! Ελλάδα σε ευχαριστώ που με γέννησες!!!» Τον εθνικιστικό αυτό λογαριασμό τον ακολουθούν και οι επίσημοι λογαριασμοί του Νίκου Δένδια αλλά και της Ντόρας Μπακογιάννη.

Εξετάζοντας τους λογαριασμούς με τις περισσότερες ενέργειες ανά ημέρα που σχολίασαν τη ΔΕΘ, πέσαμε πάνω σε έναν λογαριασμό με το όνομα

«Ξενοφών Βασιλόπουλος» και όνομα χρήστη (b8QTRcDJw2hMd4O) που εμφανώς έχει προκύψει από γεννήτρια δημιουργίας αλφαριθμητικών χαρακτήρων.

Ο λογαριασμός τουιτάρει περίπου 715 φορές την ημέρα. Στο προφίλ του, το βλέμμα συγκεντρώνεται αναπόδραστα πάνω σε μια τεράστια ελληνική σημαία ως φόντο με τον ήλιο της Βεργίνας και τη σκιά ενός μαχητή με σπαθί, με μια περικεφαλαία στη θέση της φωτογραφίας προφίλ και τη γνωστή φράση «Μολών Λαβέ».

Πρόκειται για έναν ακροδεξιό λογαριασμό με αυτοματοποιημένα χαρακτηριστικά λειτουργίας και άμεσα συνδεδεμένο με την επίσημη ιστοσελίδα της Χρυσής Αυγής, αναπαράγοντας όλα τα άρθρα που αναρτά το νεοναζιστικό κόμμα. Μέσα σε μόλις 17 μήνες ζωής ο συγκεκριμένος λογαριασμός έχει προλάβει να κάνει 193.000 tweets, 130.000 likes, ενώ ακολουθεί 5.005 άλλους λογαριασμούς και τον ακολουθούν 1.818.

Ο εν λόγω λογαριασμός δεν παραλείπει να αναπαραγάγει το περιεχόμενο των προσωπικών λογαριασμών του Αρχηγού Νίκου Μιχαλολιάκου αλλά και των άλλων βουλευτών του νεοναζιστικού μορφώματος, όπως των Ε. Ζαρούλια, Ηλ. Κασιδιάρη, Χρ. Παππά κ.ά.

O υποστηρικτικός της ΝΔ λογαριασμός που μετράει αντίστροφα τον ερχομό των… Χριστουγέννων και ριτουιτάρει διαλόγους στα κορεατικά‑

Η περίπτωση του χρήστη olga@LymperiO είναι επίσης ξεχωριστή, όχι όμως μόνο για την αναπαραγωγή περιεχομένου που άπτεται των τηλεριάλιτι παιχνιδιών. Στο προφίλ του ο εν λόγω χρήστης διαθέτει μια εικόνα από ένα γλυκύτατο λευκό σκυλάκι, με έναν πορτοκαλί φιόγκο, δίπλα σε ένα βάζο με λουλούδια. Η φωτογραφία προδιαθέτει για το φιλοζωικό περιεχόμενο του λογαριασμού, πολύ άμεσα όμως γίνεται αντιληπτό πως πρόκειται για πολιτικό προφίλ. Όχι μόνο λόγω του καρφιτσωμένου (pinned) tweet «Η διαφορά μας με τους αριστερούς είναι ότι αγαπάμε ό,τι αυτοί μισούν. Την Ελλάδα», αλλά γιατί ο λόγος που ξεδιπλώνεται μεταξύ των πλουραλιστικών αναρτήσεων αθλητικού, φιλοζωικού και lifestyle περιεχομένου κάθε άλλο παρά γενική αγάπη προς τα έμβια όντα αναπαράγει. Αντίθετα, αναπτύσσει μια στρατευμένη και επιθετική αφήγηση υπέρ της Νέας Δημοκρατίας και κατά της κυβέρνησης.

Η olga επιδεικνύει ιδιαίτερη συμπάθεια στον Βαγγ. Μεϊμαράκη, ριτουιτάροντας σταθερά τον λογαριασμό του, ενώ αναπαράγει με συνέπεια τον λόγο κι άλλων βουλευτών και στελεχών της Νέας Δημοκρατίας, όπως των Κων. Κυρανάκη, Βασ. Κικίλια, Δημ. Σταμάτη, Ν. Ρωμανού, καθώς επίσης τον επίσημο λογαριασμό της ΝΔ, της Ομάδας Αλήθειας, αλλά και των Ντόναλντ Τραμπ και του Ιταλού πρωθυπουργού, γνωστού για τις ξενοφοβικές του αντιλήψεις, Ματέο Σαλβίνι.

Συχνά επίσης ο ίδιος λογαριασμός αναπαράγει και συνδέεται με το γνωστό νεοδημοκρατικό δίκτυο, το οποίο εντοπίστηκε και στο γράφημα που δημιουργήσαμε, το οποίο μεταξύ άλλων περιλαμβάνει τους: LavrentisBeria@LavrentisBeria4, GeorgyZhukov@GeorghyZhukov, GeorgeLee@Harhalas, ΠεταλουδομάχοςΠaτρa®️@hatz_patty, Ακροκεντρώος @akrokentrwos, Νίκος Σωτηρόπουλος@NIKSOTIROPOYLOS, κι άλλους υποστηρικτικούς της ΝΔ λογαριασμούς, όπως ο max@klaftamana, ο οποίος τουιτάρει 276 φορές στη ΔΕΘ και 24 φορές στον τελικό του GNTM και με τον οποίο εμφανίζουν αφύσικα μεγάλη ομοιότητα στη ροή και στην επιλογή των αναρτήσεων.

Και κάτι από το παρελθόν: 

Τα bots αγαπούν την Ελένη Μενεγάκη και τον Άδωνι Γεωργιάδη

«Την περίοδο που ασχολιόμουν πολύ ενεργά με το Τwitter, παρατηρούσα πως κάθε μεσημέρι γινόταν θέμα η Ελένη Μενεγάκη. Και δεν γινόταν επειδή απλά είναι πολύ δημοφιλής. Γινόταν τεχνητά από τα bots. Το ίδιο παρατηρήσαμε όταν κάναμε την έρευνά μας για το δημοψήφισμα, ακόμα και με γυμνό μάτι καταλάβαινες ότι γινόταν χαμός με τον συγκεκριμένο λογαριασμό» εξηγεί στο MIIR (www.miir.gr) ο Αδάμ Τσακαλίδης, μεταδιδακτορικός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Warwick και ερευνητής στο Alan Turing Institute of Data Science and Artificial Intelligence. O ίδιος μαζί με άλλους τρεις Ελληνες ακαδημαϊκούς (Μαρία Λιακατά, Νίκο Αλετρά και Αλεξάνδρα Κριστέα) εκπόνησαν μια μελέτη, εκπαιδεύοντας έναν αλγόριθμο μηχανικής μάθησης, με εντυπωσιακά αποτελέσματα ως προς την άμεση πρόβλεψη της τοποθέτησης των χρηστών κοινωνικών μέσων σε μια ξαφνική εκλογική αναμέτρηση, με παράδειγμα αναφοράς το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 (27.10.2018, «Eφ.Συν.» «Το twitter απειλεί τους δημοσκόπους» https://www.efsyn.gr/ellada/koinonia/169705_twitter-apeilei-toys-dimoskopoys).

«Παρατηρούσαμε τον αριθμό tweets ανά ημέρα και ανά ώρα. Το βράδυ της ανακοίνωσης του δημοψηφίσματος του 2015 από τον πρωθυπουργό Α. Τσίπρα υπάρχει μια κορύφωση στη δραστηριότητα στο Τwitter. Ωστόσο, ακόμα και τότε τα μεγέθη δεν είχαν καμία σχέση με το πόσο μεγάλη ήταν η δραστηριότητα το μεσημέρι της ίδιας μέρας. Είχαμε πολύ λιγότερα tweets το βράδυ ως αντίδραση του κόσμου στο δημοψήφισμα από ό,τι είχαμε το μεσημέρι για την εκπομπή της Ελένης Μενεγάκη, όπου μοιράζονταν κάποια δώρα για το κοινό. Ηταν εκατοντάδες αυτά τα bots και δεν είναι καθόλου απίθανο να δημιουργήθηκαν ακόμα και από έναν και μοναδικό άνθρωπο ή μία μικρή ομάδα», εξηγεί ο Αδάμ Τσακαλίδης

Σε παλαιότερη δημοσίευση του μηχανικού λογισμικού και συνιδρυτή του MediaWatch.io, Civic Information Office, Δημήτρη Παπαευαγγέλου («Στον αστερισμό της προπαγάνδας» Mέρος 2, medium.com, 20.6.2017) αναλύεται, μεταξύ άλλων, ο λογαριασμός του Αδώνιδος Γεωργιάδη, ενός από τους πιο «ενεργούς» πολιτικούς στο Τwitter. Σε εκείνο το θέμα είχαν παρουσιαστεί όλες οι ενδείξεις για τον στρατό αυτοματοποιημένων λογαριασμών οι οποίοι προωθούσαν τον αντιπρόεδρο της ΝΔ.

Όπως φαίνεται στο παρακάτω γράφημα, στους δεκάδες χιλιάδες λογαριασμούς, που ακολουθούσαν τον Αδωνι, στις 10 πιο δημοφιλείς αναφορές (mentions)  μεταξύ αυτών συναντάμε φυσικά το ίδιο το όνομα του νυν αντιπροέδρου της ΝΔ, του αρχηγού της ΝΔ Κυριάκου Μητσοτάκη, του πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα, και κάποιων γνωστών δημοσιογράφων, όπως ο Νίκος Χατζηνικολάου. Μέχρι εδώ καμία έκπληξη. Όμως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο ήταν πως με συντριπτική διαφορά οι ακόλουθοι του Αδώνιδος δείχνουν μια ιδιαίτερη αγάπη (με τεράστια διαφορά προτίμησης) για την Ελένη Μενεγάκη!

 

Παρατηρείται έντονα ότι ο όρος ‘’fake news’’ χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο από πολίτες, δημοσιογράφους και πολιτικούς. Αυτό που προσπάθησε η δημοσιογραφική ομάδα είναι να συγκεκριμενοποιήσει τον όρο και μάλιστα στο πεδίο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ειδικότερα στο twitter.

«Οι πολίτες δεν γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται αυτοματοποιημένες διαδικασίες για να προωθούνται πολιτικά μηνύματα. Όλη αυτή η διαδικασία είναι αθέατη, είναι στα όρια της νομιμότητας, είναι σαφώς αντιδεοντολογική», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δημοσιογράφος και μέλος του MIIR.

Το ζήτημα των bots (λογαριασμοί που προγραμματίζονται και λειτουργούν αυτόματα μέσω ενός υπολογιστικού αλγορίθμου, λογαριασμοί που επιτελούν δηλαδή αυτοματοποιημένες αναρτήσεις), απασχολεί πλέον τους ερευνητές παγκοσμίως καθώς δεν είναι λίγοι εκείνοι που συζητούν και εξετάζουν ποιο κομμάτι του διαδικτύου είναι πραγματικό, ποιο κομμάτι δηλαδή προέρχεται από φυσικά πρόσωπα ή είναι δημιουργημένο από μηχανές. Σύμφωνα με στοιχεία του MIIR, μια ομάδα καθηγητών στο βρετανικό Oxford Internet Institute ανέλυσε την περίοδο 2015 με 2017 δεκάδες εκατομμύρια αναρτήσεις σε επτά πλατφόρμες κοινωνικών μέσων σε εννέα χώρες, κατά τη διάρκεια πολιτικών κρίσεων και εκλογών. Η έρευνα εξέταζε την προγραμματιστική προπαγάνδα (computationalpropaganda), η οποία ορίζεται ως ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται αλγόριθμοι, αυτοματισμοί και ανθρώπινες παρεμβάσεις για τη σκόπιμη διανομή της παραπληροφόρησης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Όπως αναφέρει η ομάδα του MIIR στην ιστοσελίδα της κορυφαίοι ακαδημαϊκοί μέσω μιας πρόσφατης έρευνάς τους (Oxford Internet Institute, 2017) προειδοποιούσαν ότι η χρήση αλγορίθμων για τη διάδοση της πολιτικής προπαγάνδας είναι «ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία κατά της δημοκρατίας». Το «κλειδί» για την επιτυχή διάδοσή των ψευδών ειδήσεων είναι ίδιο σε όλο τον κόσμο και δεν είναι άλλο από την αυτοματοποίηση. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν το πεδίο, όπου με την κατάλληλη τεχνική μπορεί με πέντε ανθρώπους να δημιουργηθεί η αίσθηση ότι πέντε εκατομμύρια άνθρωποι συζητούν για ένα θέμα».

Το μόνο σίγουρο είναι πως τα bots υπάρχουν με σκοπό να επηρεάζουν τους ανθρώπους. Το πιο σημαντικό είναι η αυξημένη επίγνωση των χρηστών του διαδικτύου. Οσοι, πιο υποψιασμένοι, είναι σε θέση να ανιχνεύουν από μόνοι τους την παρουσία αυτών των αυτοματοποιημένων λογαριασμών ή έστω να θέτουν τα ερωτήματα είναι πολύ πιο δύσκολο να χειραγωγηθούν. Από την άλλη πλευρά, η καταχρηστική καθημερινή χρήση επί παντός επιστητού της φράσης fake news κινδυνεύει να θυμίσει τον μύθο του Αισώπου με τον λύκο και τα πρόβατα. Μόνο που στη δική μας περίπτωση συχνά αυτός που φωνάζει ίσως να είναι ο ίδιος ο λύκος, είτε με τη μορφή πολιτικών, θεσμικών οργάνων είτε με τη μορφή των μέσων μαζικής ενημέρωσης.

Πριν από 50 χρόνια η φιλόσοφος Χάνα Αρεντ έγραφε: «Το αποτέλεσμα της συστηματικής αντικατάστασης της “πραγματικής αλήθειας” με ψεύδη δεν είναι ότι τα ψέματα θα γίνουν τώρα δεκτά ως αλήθεια και ότι η αλήθεια δυσφημίζεται ως ψέμα, αλλά ότι καταστρέφεται η αίσθηση με την οποία βρίσκουμε τον προσανατολισμό μας στον πραγματικό κόσμο». Ίσως τελικά το ζήτημα δεν είναι μόνο ο καθορισμός μιας πολιτικής ατζέντας και η καθιέρωση μιας θεματολογίας, η οποία ενδεχομένως δομείται σε ψευδείς ειδήσεις, όσο η καθιέρωση μιας θεματολογίας στον δημόσιο βίο η οποία δεν διαχωρίζει το τι τελικά είναι αλήθεια και τι ψέματα. Τελικά, αυτό που κινδυνεύει να χαθεί δεν είναι τόσο η αλήθεια όσο η εμπιστοσύνη μας

Αυτά είναι αποσπάσματα από την έρευνα. Όλη την έρευνα μπορείτε να δείτε εδώ: https://miir.gr/investigations/tweets/

Η παρούσα έρευνα υλοποιήθηκε αποκλειστικά από τα μέλη του MIIR σε συνεργασία με τον Δημήτρη Παπαευαγγέλου, μηχανικό λογισμικού και συνιδρυτή του MediaWatch.io, Civic Information Office.

έφορη πεδιάδα