poly

HARALAMPOPOULOS-(1)Του Χρίστου Χαραλαμπόπουλου

Η Ιστορία των επαναστάσεων, είναι μία πολύ μακρά ιστορία. Μία ιστορία που ξεκινά από τον Προμηθέα, ο οποίος έκλεψε την φωτιά από τους θεούς για να την δώσει στους ανθρώπους. Μία πράξη που πλήρωσε πολύ ακριβά και θα συνέχιζε να πληρώνει μέχρι και σήμερα αν δεν τον λύτρωνε από το μαρτύριο του αετού, ο Ηρακλής.

Οι επαναστάσεις, οι εξεγέρσεις, συνέβαιναν πάντα στην ιστορία. Τις περισσότερες φορές, η επανάσταση αμφισβητούσε το ήδη υπάρχον σύστημα ή καθεστώς και επεδίωκε την αντικατάστασή του με μία καλύτερη δομή εξουσίας, με μία καλυτερη προοπτική. Οι επαναστάτες, βέβαια, δεν είχαν πάντα την τύχη του Προμηθέα. Συχνά είχαν πολύ καλύτερη προσωπική τύχη, από εκείνην της επανάστασης της οποίας ηγήθηκαν.

Είναι ίσως παράξενο, αλλά είναι ιστορικός νόμος, η μνήμη της κάθε επανάστασης, της κάθε εξέγερσης, να μεταφέρεται στην επόμενη. Η ιστορία των επαναστάσεων, είναι μία αλυσίδα της οποίας μπορεί ο κάθε κρίκος να είναι διαφορετικός από τον προηγούμενο, αλλά όλοι συνδέονται μεταξύ τους. Και μεταφέρουν, σωρευτικά την εμπειρία τους, ο ένας στον αλλο.

Η Γαλλική επανάσταση του 1789, περνώντας από το 1821 και αργότερα το 1917 φθάνει στον Μάη του 68 και εξαπλώνεται σε όλη την Λατινική Αμερική και αργότερα την Αφρική. Φυσικά η κάθε επανάσταση, η κάθε εξέγερση, είχε τα δικά της χαρακτηριστικά και αιτήματα. Και τα δικά της αδιέξοδα ή προβλήματα. Το σημαντικότερο πρόβλημα εντοπιζόταν όμως, όταν το κάθε επαναστατικό κίνημα διαπίστωνε ότι έπρεπε να πάρει την εξουσία μέσα σε συγκεκριμένες κρατικές δομές.

Οσα επαναστατικά κινήματα έπαιρναν στα χέρια τους την εξουσία, λίγο έως πολύ, αυτοκτονούσαν. Ευνούχιζαν την δυνατότητά τους να μετασχηματίσουν τον κόσμο. Ενωρίτερα, βέβαια, είχαν την ευκαιρία να μας δώσουν μιά εναλλακτική θεώρηση του κόσμου και –ίσως- να απαλύνουν κάπως τον ανθρώπινο πόνο.

Επί της ουσίας, πάντα, τα επαναστατικά κινήματα βρίσκονταν ανάμεσα στη Σκύλλα και την Χάρυβδη, όπως σημειώνει και ο κοινωνιολόγος Ράλφ Ντάρεντορφ. Είχαν να επιλέξουν ανάμεσα στην άμεση ρήξη με αβέβαιη έκβαση ή την μακροπρόθεσμη αποτυχία. Επέλεγαν τελικά το δεύτερο, με την ελπίδα να το αποφύγουν.

Οι επαναστατικοί πυρήνες των Πανεπιστημίων

Από τις εξεγέρσεις της δεκαετίας του ’60 σε Ευρώπη, Αμερική και αλλού διακρίνει κανείς εύκολα ότι τα Πανεπιστήμια, μεταβλήθηκαν στους χώρους όπου άναβαν οι πρώτες σπίθες που πυροδοτούσαν τις φωτιές των εξεγέρσεων. Ο Μάης του ’68 είναι η πιό κοντινή (χρονικά) σε μας εξέγερση για την οποία ακόμη και σήμερα γράφονται ερμηνείες και εκτιμήσεις.

Και φυσικά θα συνεχίσουν να γράφονται για μία εξέγερση που ξεκίνησε ως φοιτητική, για να απλωθεί πολύ γρήγορα και στο εργατικό κίνημα. Καθοριστικό ρόλο γι’ αυτήν την εξέγερση έπαιξε το κλίμα που υπήρχε διεθνώς, (απόγειο ψυχρού πολέμου, πόλεμος του Βιετναμ) καθώς και μία μεγάλη σειρά κοινωνικών αλλαγών που άρχισαν να συμβαίνουν μετά το τέλος του Β! Παγκοσμίου πολέμου.

Η μείωση του αγροτικού πληθυσμού και η συνακόλουθη αστυφυλία, η βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του δυτικού κόσμου που συνοδευόταν από υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, η υποχώρηση των μεγάλων αποικιακών δυνάμεων, η διάδοση νέων επιστημονικών –κυρίως κοινωνιολογικών- θεωριών, η τρομακτική αύξηση του αριθμού των φοιτητών στα πανεπιστήμια, η διάδοση της σεξουαλικής επανάστασης και η απελευθέρωση των γυναικών, είναι μερικοί από τους σπουδαιότερους.

Από το τέλος της δεκαετίας του 50 και μετά, το πανεπιστήμιο συνδέεται στενά με τις πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις. Η μείωση του αγροτικού πληθυσμού και ο επαναπροσανατολισμός των οικονομιών, διαμορφώνουν την ανάγκη για περισσότερους πτυχιούχους πανεπιστημίων. Το πτυχίο, δίνει καλύτερες αμοιβές και μεγαλύτερο κοινωνικό status.

Ετσι στα μέσα της δεκαετίας του 60 οι φοιτητές γίνονται, από κοινωνική και πολιτική άποψη, μία κοινωνική ομάδα με εξαιρετική σπουδαιότητα. Μία σπουδαιότητα που δεν είχαν ποτέ στο παρελθόν, καθώς αποκτούν μία ιδιαίτερη αυτονομία. Το προσδόκιμο όριο ζωής στα χρόνια του 60 έχει αυξηθεί σημαντικά. Οι νέοι των 18-24 δεν θεωρούνται πλέον παιδιά. Επιπλέον, τα βασικά στοιχεία της κοινής τους κουλτούρας, τους καθιστούν μία από τις ισχυρότερες αγοραστικές ομάδες.

Αυτά επίσης τα στοιχεία της κοινής κουλτούρας της νεολαίας, τα τζην και η ροκ μουσική, αποκτούν έναν ευρύτατο διεθνισμό. Οι νέοι και οι ιδέες, εκείνη την εποχή άρχισαν να ταξιδεύουν γρηγορότερα από ποτέ. Αυτοί οι νέοι, άρχισαν να ανακαλύπτουν ότι ζούσαν σε έναν κόσμο γερόντων. Είναι εξαιρετικά σπάνιες οι περιπτώσεις ηγετών, στα τέλη της δεκαετίας του 60 που είναι κάτω από 40 ετών.

Ετσι, μπορεί να καταλάβει κανείς την διεθνή επίδραση που άσκησε η επικράτηση του Φιντέλ Κάστρο που ήταν 32 χρονών το 1959 στην Κούβα. Στη δεκαετία του 60, αυτό που ονομάστηκε «χάσμα των γενεών» ήταν βαθύτερο από ποτέ. Οι γενιές που γεννήθηκαν πριν από το 1925 είχαν ελάχιστα κοινά στοιχεία με τις γενιές που γεννήθηκαν μετά το 1950.

Οπως σημειώνει ο βρετανός ιστορικός Ερικ Χόμπσμπάουμ στο βιβλίο του «Η εποχή των Ακρων», «…πώς μπορούσαν αγόρια και κορίτσια που μεγάλωσαν σε μία εποχή πλήρους απασχόλησης, να καταλάβουν τις εμπειρίες του ’30 (με την ανεργία και την ύφεση του μεγάλου κραχ του 29) ή αντίστροφα μία παλαιότερη γενιά να καταλάβει τους νέους, για τους οποίους η δουλειά δεν ήταν ένα ασφαλές καταφύγιο μετά από μία τρικυμία, αλλά κάτι που μπορούσαν να έχουν ή να εγκαταλείψουν ανα πάσα στιγμή αν ήθελαν να ταξιδέψουν για λίγους μήνες στο Νεπάλ;..».

Εδώ Πολυτεχνείο…εδώ Πολυτεχνείο…

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που συνδέουν το ξέσπασμα του Μάη του ΄68 με την φοιτητική εξέγερση του Πολυτεχνείου στην Ελλάδα, το 1973. Πρόκειται όμως για μία διασύνδεση που είναι λάθος. Κάποια από τα σπέρματα του Μάη είναι σίγουρο ότι υπήρχαν, όμως η ελληνική κοινωνία εκείνης της εποχής ήταν αποκομμένη –λόγω της δικτατορίας- από την δυναμική που εξέφρασαν φοιτητές και εργάτες στους δρόμους του Παρισιού τον Μάη του 68.

Αλλωστε, αυτοί που ενδεχομένως θα μπορούσαν, ασχολούνταν με εκβραχισμούς και δενδροφυτεύσεις στα ξερονήσια που τους είχε στείλει το καθεστώς των συνταγματαρχών. Η επαναστατικότητα της ελληνικής νεολαίας της εποχής, είχε δώσει τα δικά της χαρακτηριστικά πριν από την δικτατορία του Απριλίου του 1967 με το κίνημα των Λαμπράκηδων. Η εξέλιξη αυτού του κινήματος διακόπηκε ξαφνικά από την δικτατορία. Στον ξεσηκωμό του πολυτεχνείου, το βασικό αίτημα ήταν η αποκατάσταση της στοιχειώδους πολιτικής δημοκρατίας ενώ οι εξεγερμένοι του Μάη παρόμοια αιτήματα τα θεωρούσαν «απολιθωμένα».

Αλλωστε, από την Ελλάδα του 60, απουσίαζαν όλες εκείνες οι ιστορικές, πολιτικές και οικονομικές προυποθέσεις που προετοίμασαν αυτή την έκρηξη του 68 η οποία απλωνόταν από το Μπέρκλει της Καλιφόρνιας ως το Παρίσι. Ομως, και στην εξέγερση του 1973, το πανεπιστήμιο ήταν ο πρωταγωνιστικός χώρος. Οπως υπήρξε και 100 περίπου χρόνια πριν, τον Νοέμβριο του 1896.

Τότε, και με αφορμή μία διένεξη των φοιτητών της ιατρικής με τον καθηγητή της σχολής Ιούλιο Γαλβάνη, η φωτιά φούντωσε τόσο γρήγορα, επεκτάθηκε σε όλες τις σχολές, ένοπλοι φοιτητές κατέλαβαν το πανεπιστήμιο –στα σημερινά προπύλαια- και η κατάσταση έφθασε στα πρόθυρα της ένοπλης αναμέτρησης των φοιτητών με τις δυνάμεις καταστολής.

Στις 2 Ιανουαρίου, μάλιστα, όταν υπό τις διαταγές του περιβόητου Μπαιρακτάρη οι αστυνομικοί εισέβαλλαν στην Νομική σχολή, υπήρχαν πολλοί τραυματίες και από τις δύο πλευρές και από ένας νεκρός. Ενας αστυνόμος από σφαίρα και ο φοιτητής της φιλολογίας Παναγιωτόπουλος, από ξίφος. Η κατασταση, με διάφορες μεθοδεύσεις της κυβέρνησης Δεληγιάννη, η οποία δεν τήρησε καμμία από τις υποσχέσεις που έδωσε στους φοιτητές, εκτονώθηκε 3 ημέρες αργότερα.

Οι πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν, επισκίασαν το γεγονός της πρώτης μεγάλης φοιτητικής εξέγερσης στην Ελλάδα. Μάλιστα, πολλοί από τους πρωτεργάτες εκείνης της εξέγερσης θα συγκροτήσουν την φοιτητική φάλαγγα που στις 2 Φεβρουαρίου του 1897 με αρχηγό τον Ζυμβρακάκη, θα σαλπάρουν για την Κρήτη να πολεμήσουν τους Τούρκους.

Οι αρχηγοί κουράστηκαν. Η εξέγερση;

Μετά τον Μάη του 68, υπήρξαν και άλλες φοιτητικές εξεγέρσεις. Εξέγέρσεις που δεν έφθασαν την δημοσιότητα του Μάη και των ηγετών του, αλλά ήταν σημαντικές. Η φοιτητική εξέγερση εναντίον του Σουχάρτο το 1998 στην Ινδονησία, δεν είχε στις τάξεις της διανοητές όπως ο Σαρτρ ή ο Ντεμπρέ, αλλά καταπνίγηκε στο αίμα και για τους ηγέτες της δεν μάθαμε τίποτε.

Οπως δεν μάθαμε και για τους ηγέτες της εξέγερσης στην πλατεία της Ουράνιας Γαλήνης στο Πεκίνο το 1989. Που επίσης πνίγηκε στο αίμα. Ισως, αυτό να εξηγείται και από τον προσανατολισμό των μέσων μαζικής επικοινωνίας.

Η φυσιογνωμία και η πορεία του «κόκκινου Ντάνυ», του Ντανιέλ Κον Μπετίτ, πουλάει περισσότερο. Απο οργισμένος αναρχικός, πέρασε στην άλλη άκρη. Αντιδήμαρχος της Φρανκφούρτης και ευρωβουλευτής. Το 1986 εγκαταλείπει τον κοινοβιακό τρόπο ζωής και το 1997 παντρεύεται τη γυναίκα με την οποία είχε ένα γιό από το 1992.

Ο πρώην πρωθυπουργός της Γαλλίας, ο Λιονελ Ζοσπεν, στον Μάη του 1968 ήταν νεαρός διπλωμάτης και ένθερμος τροτσκιστης που φώναζε στα οδοφραγματα «οι εκλογές είναι για τα κορόιδα». Αρκετοί από τους πρωταγωνιστές του Μάη, πέρασαν στην πολιτική. Στους σοσιαλιστές, τους πράσινους ή τους κομμουνιστές. Ο Μάης έσπρωξε την Μαρί ζωρζ Μπουφφε, πρώην υπουργό αθλητισμού στη Γαλλία και γραμματέα του γαλλικού κομμουνιστικού κόμματος, να γίνει μέλος του ΓΚΚ το 1969.

Κάποιοι, οι περισσότεροι από τους πρωταγωνιστές ή όσους πήραν ενεργό μέρος, συνέχισαν κανονικά την ζωή τους. Και κάποιοι άλλοι, ελάχιστοι, θα περάσουν σε τρομοκρατικές ομάδες με την ψευδαίσθηση ότι συνεχίζουν την επανάσταση. Οι «επαναστάτες», αλλά όχι όλοι, συχνά περνουν στην άλλη όχθη. Γίνονται μέρος του συστήματος που φιλοδοξησαν να ανατρέψουν, να αλλάξουν. Πιστεύοντας ότι αυτό είναι εφικτό, χωρίς βία.

Η Ελλάδα, δεν αποτελεί εξαίρεση. Πάρα πολλοί φοιτητές της εξεγερσης του πολυτεχνείου, έγιναν πρωταγωνιστές στην ελληνική πολιτική σκηνή από το 81 και μετά. Μεχρι και σήμερα. Είτε ως πολιτικοί, είτε ως δημοσιογράφοι.

Από την τελευταία ανακοίνωση της Συντονιστικής Επιτροπής του Πολυτεχνείου με ημερομηνία 28-9-1974, διαβάζω ενδεικτικά τα ονόματα του Κ.Λαλιώτη, του Μ. Ανδρουλάκη, του Ν. Χριστοδουλάκη, του Σταύρου Λυγερού, του Χρύσανθου Λαζαρίδη ενώ ο πρώην υπουργός παιδείας, ο Π. Ευθυμίου τον Νοέμβριο του 1973 ήταν μέλος της επιτροπής αγώνα των φοιτητών στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Η Μαρία Δαμανάκη, η εκφωνήτρια του σταθμού των φοιτητών από το ΚΚΕ και την προεδρια του ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ, εξαργύρωσε την επαναστατική εμπειρία στην Ευρωπαική Επιτροπή, της οποίας ο πορτογάλος πρωην πρόεδρος Ζοζέ Μπαρόζο ήταν μαοϊκός στα νιάτα του.

Διαβαζοντας έτσι την ιστορία των εξεγέρσεων, μπορεί να υποθέσει κάποιος ότι οι επαναστάσεις είναι μια επιλογή καριέρας. Και είναι, αν πουλήσεις τις αρχες που σε έκαναν να εξεγερθείς, σε καλή τιμή και την κατάλληλη στιγμή.

Ευτυχώς, αυτό, δεν το κάνουν όλοι όσοι εξεγείρονται. Μένουν στο παρασκήνιο συνεχίζοντας τις ζωές τους και μεταφέροντας τον σπόρο των μελλοντικών εξεγέρσεων.

sdna