Οι επί κεφαλής του κινήματος της 19/8/1991. Από αριστερά: Αλεξάντρ Τιζυακόφ, Βασίλυ Σταρόντουμπτσεφ, Μπόρις Πούγκο, Γκεννάντυ Γιανάεφ, Αλιέκ Μπακλανόφ, Βάλεντιν Βαρεννικόφ.

Οι επί κεφαλής του κινήματος της 19/8/1991. Από αριστερά: Αλεξάντρ Τιζυακόφ, Βασίλυ Σταρόντουμπτσεφ, Μπόρις Πούγκο, Γκεννάντυ Γιανάεφ, Αλιέκ Μπακλανόφ, Βάλεντιν Βαρεννικόφ.

Το 1991 μπαίνει με τους χειρότερους οιωνούς για την Σοβιετική Ένωση καθώς σε όλες τις σοσιαλιστικές της δημοκρατίες φουντώνουν -αλλού περισσότερο κι αλλού λιγώτερο- αποσχιστικά κινήματα. Τον χορό ανοίγει η Ρωσσία με πρωτοστάτη την “Δημοκρατική Ρωσσία”, το κόμμα που ίδρυσε ο Μπόρις Γιέλτσιν (*) και αμέσως την ακολουθούν οι χώρες τής Βαλτικής. Ο Γκορμπατσόφ, αντιδρώντας σπασμωδικά, επιχειρεί να καταστείλει τον ξεσηκωμό στην Βαλτική επεμβαίνοντας στρατιωτικά. Όμως, ήταν πλέον σαφές ότι το ποτάμι είχε ξεκινήσει και δεν επρόκειτο να γυρίσει πίσω.

Παράλληλα, η οικονομική κατάσταση εξακολουθεί να χειροτερεύει, καθώς οι εξαγωγές καυσίμων μειώνονται διαρκώς. Τον Μάρτιο, η Σοβιετική Ένωση μόλις που θα καταφέρει να εξαγάγει 60 εκατ. βαρέλια πετρελαίου, αντί των 125 εκατ. βαρελιών τής παλιάς, καλής εποχής. Και σαν να μην έφτανε αυτό, οι “μεταρρυθμιστές” τού Γιέλτσιν υποκινούν ένα κύμα απεργιών, στην διάρκεια του οποίου υπολογίζεται πως χάθηκαν πάνω από δύο εκατομμύρια ημέρες εργασίας, με αποτέλεσμα να καταρρεύσει και η παραγωγή άνθρακα.

Ο Γκορμπατσόφ βλέπει την άνοδο της ισχύος τού Γιέλτσιν και αποφασίζει να τον αντιμετωπίσει, παρουσιάζοντας μια δέσμη μέτρων κατά της κρίσης. Το κακό είναι ότι επιλέγει να δώσει τον αγώνα όχι μόνο εκτός έδρας αλλά και με τα όπλα του αντιπάλου. Έτσι, τα μέτρα είναι καθαρά φιλελεύθερα και πλήρως απαλλαγμένα από κάθε τι το κομμουνιστικό: κατάργηση των προκαθορισμένων τιμών και προσαρμογή τού συστήματος στους όρους τής ελεύθερης αγοράς, κλείσιμο των κοινωνικοποιημένων επιχειρήσεων και παράλληλη ιδιωτικοποίησή τους, κατάργηση του κρατικού μονοπωλίου στις εξαγωγές και απελευθέρωση του εξωτερικού εμπορίου, άρση της απαγόρευσης κατοχής των μέσων παραγωγής από ιδιώτες κλπ.

Ουσιαστικά, δηλαδή, ο Γκορμπατσόφ αποφάσισε να βάλει ταφόπλακα στον κομμουνισμό, με την ελπίδα ότι έτσι θα ανέκοπτε την άνοδο του Γιέλτσιν και θα διατηρούσε την συνοχή τής Σοβιετικής Ένωσης. Δεν μπορούσε να καταλάβει ο ταλαίπωρος ότι το μόνο που κατάφερνε ήταν ακριβώς το αντίθετο, αφού εκείνοι που θα έβγαιναν ωφελημένοι από αυτά τα μέτρα, είχαν ήδη συσπειρωθεί γύρω από τον Γιέλτσιν. Κάτι που θα έπρεπε να είχε καταλάβει αν, εκτός από άμυαλος, δεν ήταν και τυφλός. Διότι μόνον ως τυφλός δικαιολογείται το ότι δεν είδε σύσσωμη την δύση να υποδέχεται τις εξαγγελίες του πανηγυρίζοντας για την τελική νίκη τού καπιταλισμού επί του κομμουνισμού και κάνοντας λόγο για το “τέλος της ιστορίας” ενώ μόνον ένας άμυαλος δεν θα καταλάβαινε ότι κάπου κάνει λάθος όταν στις 12 Ιουνίου ο Γιέλτσιν εκλέχτηκε πρόεδρος της Ρωσσίας. Εν πάση περιπτώσει, τα μέτρα παρουσιάζονται στις 25 Ιουλίου στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ και εγκρίνονται με συντριπτική πλειοψηφία: 385 υπέρ, 15 κατά.

Φυσικά, οι επιλογές τού Γκορμπατσόφ δημιούργησαν τριγμούς στο Κόμμα, όπου δεν ήσαν λίγοι εκείνοι που αποδοκίμαζαν την απομάκρυνση της ηγεσίας από τις κομμουνιστικές αρχές. Ανάμεσά τους ήσαν παλιά κομματικά στελέχη, στρατιωτικοί και μέλη τής ΚGB (**), όλοι σε ένα καζάνι που έβραζε. Η πίεση τίναξε το καπάκι του καζανιού στις 19 Αυγούστου, όταν όλοι οι παραπάνω πήραν την απόφαση να επαναστατήσουν και να ανατρέψουν τον Γκορμπατσόφ. Δυστυχώς για τους “επαναστάτες”, αυτή την φορά δεν υπήρχε μεταξύ τους Λένιν για να οργανώσει τα πράγματα και το κίνημα εξελίχθηκε σε πραξικόπημα-οπερέττα. Οι κινηματίες κατάφεραν μεν να απομονώσουν τον Γκορμπατσόφ στην ντάτσια του στην Κριμαία αλλά απέτυχαν τόσο στο να πάρουν με το μέρος τους τον στρατό όσο και στο να καταλάβουν το κοινοβούλιο. Δυο μέρες αργότερα, όλα θα τελείωναν με την σύλληψη των “επαναστατών”. Στις 22 του μηνός, ο Γκορμπατσόφ θα επέστρεφε στην θέση του.

Ο Γιέλτσιν δεν έχασε την ευκαιρία που του πρόσφερε εκείνο το τριήμερο. Μπροστά σε τηλεοπτικές κάμερες και φωτογραφικούς φακούς βγήκε στον δρόμο μαζί με τον “λαό που αγωνιζόταν για την δημοκρατία”, στήθηκε μπροστά σε ένα άρμα των κινηματιών κι έδωσε το χέρι στον Γκορμπατσόφ δήθεν για να τον αποκαταστήσει στην εξουσία. Με δυο λόγια, έγινε λαϊκός ήρωας. Εκείνη την στιγμή, ο τυχοδιώκτης Μπόρις πετύχαινε τον σκοπό του: γινόταν ο ισχυρότερος άνδρας τής Ρωσσίας και της Σοβιετικής Ένωσης. Ο μεγάλος του αντίπαλος δεν θα συνερχόταν ποτέ από το σοκ που του προκάλεσε το κίνημα.

Κι ενώ ο Γκορμπατσόφ βρίσκεται σε κατάσταση ζάλης, ο ισχυροποιημένος Γιέλτσιν αποφασίζει να του επιφέρει το αποφασιστικό χτύπημα. Στις 23 Αυγούστου, οι δυο αντίπαλοι συναντιούνται στην συνεδρίαση του Ανώτατου Σοβιέτ της ΕΣΣΔ, η οποία μεταδίδεται απ’ ευθείας από την κρατική τηλεόραση και από το… CNN (!). Εκεί, ο Γιέλτσιν εξευτελίζει τον Γκορμπατσόφ, υποχρεώνοντάς τον να διαβάσει τα πρακτικά τού υπουργικού συμβουλίου τής 19ης του μηνός, όπου αποφασίζεται η εκδήλωση του κινήματος εκείνης της ημέρας. Μόλις ο Γκορμπατσόφ ολοκληρώνει την ανάγνωση, ο Γιέλτσιν παίρνει ένα χαρτί και, ως πρόεδρος της Ρωσσίας, υπογράφει επί τόπου διάταγμα με το οποίο θέτει εκτός νόμου το ΚΚΣΕ σε ολόκληρη την ρωσσική επικράτεια και ανακηρύσσει τον εαυτό του ανώτατο διοικητή όλων των μονάδων στρατού, αστυνομίας και KGB που βρίσκονται σε ρωσσικό έδαφος. Παράλληλα, απαιτεί από τον Γκορμπατσόφ να διαλύσει την σοβιετική κυβέρνηση (είχε ορκιστεί την προηγούμενη μέρα!) και να φτιάξει άλλη, σε συνεννόηση μαζί του.

Ο εξουθενωμένος Γκορμπατσόφ καταρρέει. Την επόμενη μέρα, αφού συστήνει νέα κυβέρνηση, σύμφωνη με τις υποδείξεις τού Γιέλτσιν, παραιτείται από την θέση τού Γενικού Γραμματέα τού ΚΚΣΕ και ταυτόχρονα, ως πρόεδρος της ΕΣΣΔ, υπογράφει διάταγμα με το οποίο θέτει εκτός νόμου την δράση τού ΚΚΣΕ σε όλες τις επιχειρήσεις και σε όλον τον κρατικό μηχανισμό. Για ένα κόμμα που η ύπαρξή του είναι συνυφασμένη με την παρουσία και την δράση του στους χώρους δουλειάς, το διάταγμα Γκορμπατσόφ δεν είναι τίποτε λιγώτερο από δολοφονία.

Κάπως έτσι, από τις 24 Αυγούστου 1991, βγαίνει από την μέση και το τελευταίο εμπόδιο για τα κοράκια τής δύσης. Τώρα μπορούν να εφορμήσουν. Ο Γιέλτσιν έδωσε εξετάσεις και τις πέρασε επιτυχώς. Ο Καμντεσσύ μπορεί πλέον να θέσει το ΔΝΤ σε κίνηση.

“Διάβασέ το!”. Ο Γιέλτσιν δείχνει στον Γκορμπατσόφ (και σε όλον τον κόσμο) ποιος είναι πλέον το αφεντικό (23/8/1991)

Επίλογος για σήμερα. Δίχως ψυχή πλέον, η σοβιετική αρκούδα θα ξεψυχήσει στις 6 Σεπτεμβρίου, όταν το Κονγκρέσσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων θα αποφασίσει με κατηγορηματικό τρόπο (1699 υπέρ, 24 κατά, 49 αποχές) την διάλυση της ΕΣΣΔ και την ίδρυση στην θέση της μιας ένωσης ανεξαρτήτων κρατών. Ακολουθεί η συμφωνία τής Μπελοβέζας (8 Δεκεμβρίου), με την οποία επισημοποιείται η “Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών” και -κυρίως- διακηρύσσεται ότι “η Σοβιετική Ένωση, ως υποκείμενο της διεθνούς νομιμότητας και ως γεωπολιτική πραγματικότητα, δεν υφίσταται πλέον”. Ο Γκορμπατσόφ προσπαθεί να προσβάλει την εγκυρότητα της συμφωνίας αλλά στις 21 Δεκεμβρίου αυτή επικυρώνεται με την συμφωνία τής Άλμα-Ατά. Έτσι, ανήμερα Χριστούγεννα του 1991, ο ανυπόληπτος πλέον Γκορμπατσόφ υπογράφει την ληξιαρχική πράξη θανάτου μιας χώρας που, έτσι κι αλλιώς, δεν υπήρχε πια. Η τελευταία σφραγίδα θα έμπαινε την παραμονή της πρωτοχρονιάς, την στιγμή που θα υποστελλόταν -για πρώτη και τελευταία φορά- η κόκκινη σημαία με το σφυροδρέπανο από το Κρεμλίνο…

—————————————————
(*) Την άνοιξη του 1989, το Κομμουνιστικό Κόμμα αποφάσισε να καταργήσει το άρθρο 6 τού σοβιετικού συντάγματος, το οποίο όριζε ότι την εξουσία ασκεί ο λαός μέσω του κόμματος, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για τον πολυκομματισμό. Την επόμενη χρονιά εμφανίστηκαν τα πρώτα κόμματα, με ισχυρότερο των οποίων την “Δημοκρατική Ρωσσία” τού Γιέλτσιν, ο οποίος ξαναβγήκε από τα αζήτητα στο προσκήνιο μ’ αυτόν τον τρόπο.

(**) Μερικά ονόματα: Γκεννάντυ Γιανάεφ (αντιπρόεδρος ΕΣΣΔ), Βάλεντιν Παβλόφ (πρωθυπουργός ΕΣΣΔ), Βλάντιμιρ Κρυούτσκοφ (αρχηγός KGB), Ντμίτρυ Γιαζόφ (υπουργός άμυνας ΕΣΣΔ), Μπόρις Πούγκο (υπουργός εσωτερικών ΕΣΣΔ), Αλιέκ Μπακλανόφ (πρώην υπουργός εξερεύνησης διαστήματος), Βασίλυ Σταρόντουμπτσεφ (πρόεδρος Ένωσης Αγροτών) κλπ

cogito ergo sum