Η Όπερα της Κοπεγχάγης

Της Μαργαρίτας Συγγενιώτου

Παρά τις αρχικές διαβεβαιώσεις, το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος δεν θα αποχωρήσει πλήρως μετά την παράδοση του έργου. Κάποιοι λένε ότι θα σταθεί αρωγός στην Εθνική Βιβλιοθήκη και την Εθνική Λυρική Σκηνή. Κάποιοι άλλοι ότι αυτή η δωρεά είναι ο τρόπος του Ιδρύματος να ελέγξει ολόκληρους τομείς του πολιτισμού, εκμεταλλευόμενο πολιτιστικούς οργανισμούς με έντονο συμβολισμό και ισχυρά ερείσματα στην κοινωνία. Ταυτόχρονα, σε μια εποχή όπου όλοι οι πολιτιστικοί οργανισμοί είναι υποχρηματοδοτούμενοι έως εξαφανίσεως, το να καταφέρει το Δημόσιο να συντηρήσει έναν τέτοιο Οργανισμό φαντάζει αδύνατο και, ίσως, αχρείαστο. Για την Λυρική, πάντως, υπάρχει εναλλακτική…

Στα μέσα Νοεμβρίου, η Βασιλική Όπερα της Κοπεγχάγης ανακοίνωσε σημαντικές μειώσεις προσωπικού: 1 στους 6 εργαζομένους, οι μισοί από την Ορχήστρα (μία από τις παλαιότερες της Ευρώπης) και οι υπόλοιποι από τον τεχνικό τομέα, κυρίως τον τομέα σκηνικών, που δίνεται σε ιδιωτική εταιρεία. Ο λόγος των απολύσεων ήταν το υψηλό κόστος συντήρησης του εντυπωσιακού νέου κτηρίου της, δίπλα στη θάλασσα, δωρεά του Ιδρύματος  A.P. Møller και Chastine Mc-Kinney Møller το οποίο έκανε εγκαίνια τον Ιανουάριο του 2005 και αντικατέστησε το παλιό, ιστορικό κτήριο του 18ου αιώνα.

Μπορεί η περίπτωση της Δανίας να δηλώνει το μέλλον και της δικής μας Εθνικής Λυρικής Σκηνής; Ομοιότητες σίγουρα υπάρχουν. Η ΕΛΣ ετοιμάζεται, μαζί με την Εθνική Βιβλιοθήκη και εν μέσω γενικευμένου ενθουσιασμού, να μεταστεγαστεί στο Κέντρο Πολιτισμού – Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, το οποίο αποτελεί δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος και οι λεπτομέρειες της λειτουργίας του έχουν οριστεί με τον νόμο 3785/2009 (ΦΕΚ με αρ. Φύλλου 138). Αν και έχει δοθεί αρκετή δημοσιότητα στα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του κτηρίου, ελάχιστα είναι γνωστά ως προς το καθεστώς λειτουργίας και συντήρησης του κτηρίου, μετά την παράδοσή του.

Το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος αναλαμβάνει το σύνολο του κόστους υλοποίησης (που κατά την υπογραφή της σύμβασης υπολογιζόταν κατά προσέγγιση σε 450 εκατομμύρια ευρώ) του «Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος», το οποίο περιλαμβάνει τις νέες εγκαταστάσεις της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και το Πάρκο Σταύρος Νιάρχος, σε εδαφική έκταση 170 στρεμμάτων, η οποία ανήκει στο Δημόσιο. Η υλοποίηση (κατασκευή και εξοπλισμός των νέων εγκαταστάσεων και του πάρκου) και η διαχείριση του «Κέντρου Πολιτισμού – Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος» διενεργείται μέσω αυτοτελούς νομικού προσώπου (Οργανισμού) ειδικού σκοπού, το οποίο ελέγχεται από το Ίδρυμα κατά την περίοδο υλοποίησης του «Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος» και από το Ελληνικό Δημόσιο κατά την περίοδο διαχείρισής του.

Στο άρθρο 3 παρ.2.3.2. ορίζεται ότι :

«Τα έσοδα του Οργανισμού κατά την περίοδο διαχείρισης του Κέντρου Πολιτισμού είναι η επαρκής χρηματοδότηση από το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών και επιπλέον:
(α) Χρηματοδοτήσεις, δωρεές, εισφορές, χορηγίες, επιχορηγήσεις, κληρονομιές, κληροδοσίες, καταπιστεύματα και κάθε άλλο έσοδο από κρατική ή ιδιωτική πηγή, ενισχύσεις από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή άλλους εθνικούς ή διεθνείς οργανισμούς.

(β) Έσοδα από την παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών προς την Ε.Β.Ε. και την Ε.Λ.Σ. καθώς και από την εκμετάλλευση των υποδομών του Κ.Π. και την παροχή υπηρεσιών για την κάλυψη των λειτουργικών αναγκών των υποδομών αυτών.

(γ) Κάθε άλλο έσοδο από την παροχή υπηρεσιών ή την ανάπτυξη δραστηριοτήτων που ήθελε αναπτύξει για την εξυπηρέτηση του σκοπού του».

Το ΚΠΙΣΝ, λοιπόν, δεν θα ανήκει ούτε στη ΕΛΣ, ούτε στην ΕΒΕ, αλλά στο κράτος και θα το διαχειρίζεται ο νέος Οργανισμός. Αν και επιχορηγούμενος από το κράτος (με 4 εκατομμύρια ευρώ, σύμφωνα με την έκθεση του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους), θα έχει έσοδα και από την «παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών» στις (επίσης επιχορηγούμενες από το Κράτος) ΕΛΣ και ΕΒΕ. Δηλαδή μέρος των επιχορηγήσεων θα επιστρέφει σε κρατικό οργανισμού ειδικού σκοπού. Τι περιλαμβάνουν, όμως, αυτές οι «ολοκληρωμένες υπηρεσίες»; Φύλαξη, καθαρισμό και συντήρηση, τομείς στους οποίους η ΕΛΣ έχει ήδη δικό της προσωπικό. Δηλαδή, κάποιες θέσεις εργασίας θα χαθούν και θα δοθούν σε ιδιωτικές εταιρίες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι συμβάσεις με τις εταιρίες αυτές, που υπογράφονται από το Δ.Σ. του Οργανισμού κατά την περίοδο της κατασκευής του ΚΠΙΣΝ και το οποίο διορίζεται από το Ίδρυμα και όχι το Δημόσιο, δεσμεύουν το Δημόσιο για πέντε χρόνια μετά την παράδοση του έργου.

Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος Φωτογραφία: Μενέλαος Μυρίλλας / SOOC

Φωτογραφία: Μενέλαος Μυρίλλας / SOOC

Το ΓΛΚ στην έκθεση του 2009 αναφέρει ότι θα υπάρξει αύξηση της χρηματοδότησης της ΕΛΣ της τάξης των 5 εκατομμυρίων και της ΕΒΕ της τάξης των 10 εκατομμυρίων. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο λόγος αυτής της αύξησης, που αναφέρεται στο άρθρο 25, παράγραφος 1 του 3785/2009: «Το Ελληνικό Δημόσιο θα παρέχει κάθε μέσο και κυρίως επαρκή χρηματοδότηση προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι η λειτουργία της Ε.Β.Ε. και της Ε.Λ.Σ. είναι αντάξια της ποιότητας και της διεθνούς ακτινοβολίας του σχεδιασμού του Κ.Π.». Ακούγεται σχεδόν παράδοξο η ποιότητα ενός πολιτιστικού οργανισμού να καθορίζεται από την ποιότητα κατασκευής του κτηρίου που τον στεγάζει. Το ζητούμενο της «διεθνούς ακτινοβολίας» αντανακλά αφενός την «μεταολυμπιακή ευφορία» της εποχής στην οποία έγινε η δωρεά και συντάχτηκε ο νόμος, αφετέρου την πρακτική των μετακλήσεων που ακολούθησαν πολλοί πολιτιστικοί οργανισμοί, με πρωτεργάτη την ΕΛΣ επί διοικήσεως Λαζαρίδη, η οποία έληξε αφήνοντας ένα χρέος 16 εκατομμυρίων ευρώ. Μετά από επτά χρόνια κρίσης, θα περίμενε κανείς ότι ένα τέτοιο ζητούμενο θα είχε τεθεί, τουλάχιστον, υπό αμφισβήτηση. Τίποτα, όμως, ούτε στον Τύπο ούτε στον δημόσιο διάλογο, δεν δείχνει κάτι τέτοιο. Αντιθέτως, θαυμάζουμε το υπέροχο στέγαστρο με τα φωτοβολταϊκά, τα οποία θα καλύπτουν πλήρως τις ανάγκες του κτηρίου σε ηλεκτρική ενέργεια, και, ως εκ θαύματος, θα χρειάζεται ενισχύσεις μόνο κατά τη διάρκεια των παραστάσεων την ΕΛΣ. Παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών, είπαμε.

Στο άρθρο 10, παρ. 2, πληροφορούμαστε ότι «το ακίνητο δεν θα χρησιμοποιηθεί από τον Οργανισμό για κανέναν άλλον σκοπό πέρα από την υλοποίηση και τη Διαχείριση του Κέντρου Πολιτισμού, ο Οργανισμός θα διατηρεί τα δικαιώματα χρήσης και διαχείρισης του Κ.Π., οι δε Ε.Β.Ε. και Ε.Λ.Σ. θα κάνουν χρήση των χώρων που τους αναλογούν». Για κανέναν; Όχι ακριβώς. Γιατί το άρθρο 20, παρ. 3 μας ενημερώνει ότι «το Ίδρυμα διατηρεί επ’ αόριστον το δικαίωμα να χρησιμοποιεί άνευ ανταλλάγματος τις Εγκαταστάσεις, τις Βοηθητικές Εγκαταστάσεις και το Πάρκο Σταύρος Νιάρχος για τη διενέργεια από αυτό με δικές του δαπάνες εκδηλώσεων εντός των φιλανθρωπικών πλαισίων, στα οποία δραστηριοποιείται». Θα είναι, νομίζω, μια ενδιαφέρουσα συνύπαρξη αυτή της, επιχορηγούμενης από ένα χρεοκοπημένο κράτος, Εθνικής Λυρικής Σκηνής και του οικονομικού κολοσσού που ονομάζεται Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Βέβαια, θα γίνεται μόνο «στους χώρους που της αναλογούν», οι οποίοι καθορίζονται από τον Οργανισμό (υπάρχει πρόβλεψη στον νόμο ακόμα και για τις θέσεις πάρκιγκ), αλλά ακόμα κι έτσι τίθεται θέμα αθέμιτου ανταγωνισμού. Μην ξεχνάμε ότι και ο Οργανισμός (σύμφωνα με το άρθρο 3) διατηρεί το δικαίωμα για την «ανάπτυξη δραστηριοτήτων που ήθελε αναπτύξει για την εξυπηρέτηση του σκοπού του».

Μια λεπτομέρεια που μπορεί να φαίνεται επουσιώδης αλλά αντανακλά τις προθέσεις της «δωρεάς» είναι ότι και οι δύο μεγάλες αίθουσες, η κεντρική αίθουσα όπου θα στεγάζεται η ΕΛΣ και το κεντρικό αναγνωστήριο της ΕΒΕ, θα ονομάζονται «Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος». Δεν θα επιτρέπεται, επίσης, η χρήση του λογότυπου της ΕΛΣ και της ΕΒΕ παρά μόνο αν συνοδεύεται από αυτό του «Κέντρου Πολιτισμού – Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος».

Βλέπουμε ότι, παρά τις αρχικές διαβεβαιώσεις, το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος δεν θα αποχωρήσει πλήρως μετά την παράδοση του έργου. Κάποιοι λένε ότι θα σταθεί αρωγός στις ΕΒΕ και ΕΛΣ. Κάποιοι άλλοι ότι αυτή η δωρεά είναι ο τρόπος του Ιδρύματος να ελέγξει ολόκληρους τομείς του πολιτισμού, εκμεταλλευόμενο πολιτιστικούς οργανισμούς με έντονο συμβολισμό και ισχυρά ερείσματα στην κοινωνία. Και όλα αυτά με κρατικά χρήματα και κάποιες χορηγίες. Ας μην ξεχνάμε την, εδώ και χρόνια, εμπλοκή του Ιδρύματος με τις βιβλιοθήκες μέσω του προγράμματος Future Library, αλλά και την αποκλειστική χορηγία του Ιδρύματος σε δράσεις της ΕΛΣ. Κατά την προετοιμασία παραγωγής της παιδικής σκηνής της ΕΛΣ, για τη σαιζόν 2015-2016, έργο που παίζεται στο Ολύμπια και είναι μια μικτή παράσταση χορού-όπερας, με μουσική από την όπερα “Κάρμεν” του Μπιζε και πρωτότυπο λιμπρέτο, οι αιτήσεις συμμετοχής για τους λιμπρετίστες είχαν παραλήπτη όχι τη Λυρική Σκηνή αλλά το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος.

Σε μια εποχή όπου όλοι οι πολιτιστικοί οργανισμοί είναι υποχρηματοδοτούμενοι έως εξαφανίσεως, το να καταφέρει το Δημόσιο να συντηρήσει ένα τέτοιο Οργανισμό φαντάζει αδύνατο και, ίσως, αχρείαστο. Μπορεί να φαίνεται ότι μέσα σε ένα τέτοιο κτήριο η Λυρική θα μεγαλουργήσει αλλά διατηρώ τις επιφυλάξεις μου. Ακόμα κι αν μπορέσει να κάνει μία ή δύο παραγωγές τον χρόνο «αντάξιες της ποιότητας και της διεθνούς ακτινοβολίας του σχεδιασμού του Κ.Π.», αυτές θα λαμβάνουν τη μερίδα του λέοντος της επιχορήγησης. Θα δημιουργηθεί, έτσι, μια Λυρική δύο ταχυτήτων, κάτι που ήδη διαφαίνεται εδώ και λίγα χρόνια με τη διαφορά κόστους των παραγωγών που γίνονται στο Μέγαρο Μουσικής και αυτών που γίνονται στο Ολύμπια. Η ιστορία έχει αποδείξει ότι στις «καλές» παραγωγές (Μέγαρο-Ηρώδειο) οι κύριοι ρόλοι επανδρώνονται από συχνά αχρείαστες μετακλήσεις, με αμοιβές που ξεπερνούν τις αντίστοιχες ελληνικές κατά ένα ή και δύο ψηφία.

Υπάρχει εναλλακτική – η αίθουσα Τριάντη στο Μέγαρο Μουσικής. Την εποχή που έγινε η δωρεά του Ιδρύματος Νιάρχου, η διοίκηση του ΟΜΜΑ απέκλειε κατηγορηματικά τη στέγαση της Λυρικής εκεί, αλλά με την αλλαγή του ιδιοκτησιακού καθεστώτος του Μεγάρου, είναι πλέον μία εξαιρετική πιθανότητα. Η σύμβαση, όμως, με το Ίδρυμα Νιάρχου, δεν θα ήταν καθόλου εύκολο να σπάσει, ακόμα κι αν υπήρχε η πολιτική βούληση. Αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία είναι η σύνταξη νέου, επικαιροποιημένου καταστατικού λειτουργίας της Λυρικής και σαφές οργανόγραμμα, όπου θα διασφαλίζονται οι θέσεις εργασίας και θα επιτρέπεται στη Λυρική να λειτουργεί με διαφάνεια και δημοκρατικότητα. Μην ξεχνάμε ότι τα κτήρια δεν παράγουν πολιτισμό, οι άνθρωποι το κάνουν. Ιδού πεδίο δόξης λαμπρό για τη διοίκηση της Λυρικής. Είναι σίγουρο ότι θα μείνει στην Ιστορία. Ο τρόπος είναι στο χέρι της.

unfollow