sarajevo 102

Το ότι τα “ψυχολογικά προβλήματα” αποτελούν δεδομένο της εποχής είναι κοινότοπη παρατήρηση. Είναι, μάλιστα, τέτοια (δηλαδή “ψυχολογικά προβλήματα”) υπεράνω οποιασδήποτε κριτικής: δεν θεωρείται φρόνιμο να λες σε κάποιον / κάποιαν που θεωρεί ότι έχει ένα τέτοιο “πρόβλημα” ότι δεν έχει τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο από συναισθηματικές δυσκολίες στις κοινωνικές του / της σχέσεις… Και μάλιστα ότι πιθανότατα δεν ευθύνεται αυτός / αυτή για τέτοιες δυσκολίες, αν και του πέφτει η ευθύνη (αν όχι αποκλειστικά, σίγουρα σε ικανό βαθμό) να ξεπεράσει αυτές τις δυσκολίες. Όχι. Τα “ψυχολογικά προβλήματα” είναι πια μια σταθερά. Αν δεν έχεις τέτοια, τότε ίσως αυτό να είναι, από μόνο του, “ψυχολογικό πρόβλημα”!…

Ορισμένοι ίσως υποδείξουν την “κρίση” (την διαχείρισή της λέμε…) σαν αιτία. Λάθος. Η κατασκευή του εδάφους της αναγνώρισης τέτοιου είδους “προβλημάτων” έχει γίνει πολύ νωρίτερα, όπως θα δείξουμε στη συνέχεια. Κι όχι μόνο η κατασκευή του εδάφους, αλλά και η καλλιέργειά του. Για παράδειγμα, σύμφωνα με στοιχεία του ελληνικού υπ. παιδείας, προερχόμενα απ’ τα διαγνωστικά κέντρα / ΚΕΔΔΥ, την άνοιξη του 2009:

… Πάνω από 190.000 μαθητές και μαθήτριες αντιμετώπιζαν κάποιου είδους “ψυχολογικά προβλήματα”…

Εν τέλει δεν είναι δύσκολο να βρει οποιοσδήποτε συμπεράσματα σαν αυτό που ακολουθεί (το συγκεκριμένο προέρχεται από κάποιο “συμβουλευτικό κέντρο επαγγελματικού προσανατολισμού και ψυχικής υγείας”), άσχετα από κρίση ή μη-κρίση:

Σε κάθε δεδομένη στιγμή περίπου 10 τοις εκατό του γενικού πληθυσμού υποφέρει από κατάθλιψη, ενώ περισσότερο από 10 τοις εκατό υποφέρει από κάποια διαταραχή που σχετίζεται με το άγχος.
Ταυτόχρονα πολλοί άλλοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν μία ποικιλία προσωπικών δυσκολιών και ψυχολογικών προβλημάτων, τα οποία σχετίζονται με τις σχέσεις τους με τους άλλους, τη διατροφή τους, τη σεξουαλική τους ζωή, τις σωματικές επιπτώσεις του στρες ή ακόμη και με τη συνολική λειτουργία του εαυτού τους. Η συχνότητα και η έκταση των δυσκολιών αυτών καθιστά επιτακτική την ανάγκη για παρεμβάσεις αποδεδειγμένης
αποτελεσματικότητας.

Αυτό το 10%+10% (αν δεν είναι παραπάνω…) συγκροτεί την “πλατιά βάση” αναγνώρισης κάποιων “προβλήματων” ή “δυσλειτουργιών” που πάνω της δημιουργείται ολόκληρη η πυραμίδα, ως τις σοβαρές ή ακραία σοβαρές περιπτώσεις υπαρκτών παθήσεων. Όταν, κάποια στιγμή, οικείοι, φίλοι και συγγενείς “ανακαλύπτουν” ότι ο τάδε ή η δείνα εκδηλώνει σοβαρές έως επικίνδυνες διαταραχές (ανεξέλεγκτη επιθετικότητα, τάσεις αυτοκαταστροφής ή/και αυτοκτονίας, βαριά κατάθλιψη) είναι σχεδόν αδύνατο να θυμηθούν αν αυτή η κατάσταση ξεκίνησε κάποτε από κάποια άγχη, μια παρατεταμένη εσωστρεφή μελαγχολία ή κάτι άλλο παρόμοιας απλότητας. Η κοινή, κοινωνική γνώση για το τι είναι το “έχω τις μαύρες μου” και το πως αντιμετωπίζεται αυτή η συναισθηματική κατάσταση χωρίς γιατρούς και γιατροσόφια, σα μέρος της πραγματικής ζωής, τείνει να χαθεί, αν δεν έχει εξαφανιστει εντελώς ήδη. Συνεπώς, τα “ψυχολογικά προβλήματα” σαν αρμοδιότητα των διαχωρισμένων ειδικών εξαπλώνονται· και οι πυραμίδες πάνω τους πολλαπλασιάζονται.

Αυτή η κοινοτοπία, πάνω και μέσα στην κοινοτοπία των “ψυχολογικών προβλημάτων”, δημιουργεί την εξής κατάσταση: οποιαδήποτε κουβέντα και, κυρίως, οποιαδήποτε απομυθοποίηση της βάσης των “ψυχολογικών προβλημάτων”, δηλαδή όλων εκείνων των δυσκολιών που σχετίζονται με το “άγχος” ή/και το “στρες”, είναι καταδικασμένη να γίνει κάτω απ’ το φως (ή στη σκιά) των “λόγων των ειδικών” γι’ αυτά τα θέματα. “Λόγων” που έχουν εσωτερικευτεί από μεγάλα τμήματα των υποτελών, έτσι ώστε να ακούγονται (κακήν κακώς ίσως…) στις παρέες, σαν κάτι αυτονόητο. Αν, για παράδειγμα, υποστηρίξει κάποιος ότι το “ψυχολογικό πρόβλημα” του φίλου σου είναι η αντεστραμμένη έκφανση της ρηχότητας της δικής σου φιλίας προς αυτόν, θα προκαλέσει σκάνδαλο.

Όχι αυτό το συγκεκριμένο αλλά σίγουρα κάτι τέτοιο, “σκανδαλώδες”, σκοπεύουμε να κάνουμε στη συνέχεια. Να κλέψουμε (αν μας επιτρέπεται η έκφραση) αυτή τη βάση των “ψυχολογικών προβλημάτων” απ’ την αρμοδιότητα των διαχωρισμένων ειδικών[1], και να τα επιστρέψουμε εκεί που ανήκουν. Στην πολιτική οικονομία του σύγχρονου, post modern καπιταλισμού και στη διαχείριση των καθημερινών κοινωνικών σχέσεων κάτω απ’ τις νόρμες του. Ναι, ξέρουμε, ότι μια τέτοια συνείδηση από μόνη της δεν είναι (και δεν θα μπορούσε να είναι) θεραπευτική σε αξιόλογη κλίμακα, από μόνη της. Όμως μπορεί (και κατά τη γνώμη μας: πρέπει) να δείχνει την κατεύθυνση της κοινωνικής, συλλογικής αυτοϊασης (απ’ τα “ψυχολογικά προβλήματα” light), χωρίς μάλιστα να χρειάζεται η δευτέρα παρουσία της ανατροπής του καπιταλισμού!

Για να ξεκαθαρίσουμε, λοιπόν, εξ αρχής τη θέση μας, να οι βασικές πεποιθήσεις μας:

Πρώτον, ο όρος “ψυχολογικό πρόβλημα” ενδέχεται να είναι συχνά παραπλανητικός. Επειδή παραπέμπει σε ένα μυστηριώδες “ον” που ονομάζεται “ψυχή”, το οποίο, στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών, είχε διάφορα και διαφορετικά νοήματα, και σίγουρα όχι αυτά που του αποδίδονται απ’ τον 19ο αιώνα και μετά στις καπιταλιστικές κοινωνίες. Για παράδειγμα, “ψυχή” ονομαζόταν άλλοτε (πολύ πίσω στο χρόνο) η ζωϊκή δύναμη που ξεχωρίζει τα “έμψυχα” απ’ τα “άψυχα”, μια ζωϊκή δύναμη που έφευγε – σαν – πνοή την στιγμή του θανάτου: ξεψύχησε έλεγαν.  Σε άλλες κοινωνίες και σε άλλες εποχές, πιο κοντινές στις δικές μας, “ψυχή” ονομαζόταν κάτι κοντά στην ανθρώπινη σκέψη και το ανθρώπινο μυαλό. Σήμερα, για παράδειγμα, τα “ψυχοφάρμακα” αξιολογούνται και χορηγούνται με βάση τις χημικές επιδράσεις τους στον εγκέφαλο.

Εν τέλει η “ψυχή” κατασκευάστηκε σαν ένα αόρατο και μη εντοπίσημο άμεσα “όργανο του ανθρώπινου οργανισμού”, στο οποίο μπορεί να αποδοθούν … προβλήματα! Γιατί (το έχετε σκεφτεί ποτέ;) κανένας ψυχολόγος, κανένας ψυχίατρος, κανένας ψυχαναλυτής δεν πρόκειται να ανακαλύψει στις “ψυχές” μας τις αρετές ή/και τις (συναισθηματικές) ικανότητές μας. Όλοι προβλήματα θα βρουν εκεί, και μόνο τέτοια! Λες και η “ψυχή” είναι το μυστηριώδες σφουγγάρι του κακού μας του καιρού, το κατακάθι των εαυτών μας, η μήτρα των αδυναμιών μας! Αδυναμιών που υπό άλλες συνθήκες (δηλαδή: υπό άλλα κοινωνικά φαντασιακά) θα θεωρούνταν απλά αναπόφευκτες· ανθρώπινα, ζωϊκά χαρακτηριστικά…

Υποστηρίζουμε, λοιπόν, ότι η “ψυχή” έτσι όπως την ξέρουμε εδώ και πάνω από έναν αιώνα, είναι μια κοινωνική / πολιτιστική προβολή – στο – άγνωστο των κοινωνικών σχέσεων, των δυσκολιών ή των δυνατοτήτων μέσα σ’ αυτές· μια προβολή που καθιερώθηκε από συγκεκριμένους “επιστήμονες” για συγκεκριμένους πολιτικο / ιστορικούς λόγους.

Δεύτερον, και σα συνέπεια του πρώτου, ενώ τα “ψυχολογικά προβλήματα” βιώνονται σαν ατομικά (ή πρέπει να βιώνονται έτσι…) σχεδόν πάντα είναι εντελώς κοινωνικά, όχι μόνο ως προς τις αφετηρίες τους αλλά και ως προς την εξέλιξή τους· ακόμα και ως προς το ξεπέρασμά τους. Το “άγχος” είναι ακριβώς ένα τέτοιο εντελώς κοινωνικό φαινόμενο που μοιράζεται και εσωτερίκευται σε εκατομμύρια ατομικές μερίδες.

Τρίτον, και σα συνέπεια των δύο προηγούμενων, οι συνηθισμένοι τρόποι “αντιμετώπισης των ψυχολογικών προβλημάτων”, και ειδικά εκείνων που τις τελευταίες δεκαετίες είναι μαζικά, όπως το άγχος, είναι σε μεγάλο βαθμό η πίσω όψη των τρόπων δημιουργίας τους. Οι πιο έντιμοι ανάμεσα στους ειδικούς αυτό το ξέρουν. Αλλά τι να πουν απέναντι σε “πελάτες” που πιστεύουν (θέλουν να πιστεύουν…) το ακριβώς αντίθετο, ότι δηλαδή έχουν κάποιον ατομικό κουσούρι που επιδέχεται ατομική διόρθωση (κατά προτίμηση αν και όχι αποκλειστικά φαρμακολογική), ε;

η γέννηση του άγχους

Οπωσδήποτε θα προκαλούσε μάλλον έκπληξη το γεγονός ότι το “άγχος” είτε σαν λέξη είτε, ακόμα περισσότερο,σα νόημα και σαν κατάσταση είναι πολύ πρόσφατη εφεύρεση. Η αγγλική λέξη “stress” που είναι πολύ ευρύτερα γνωστή απ’ την ελληνική (και τελικά συνώνυμή της) ΔΕΝ υπήρχε πάντα σαν χαρακτηριστικό των ανθρώπινων σχέσεων ή/και των όποιων δυσκολιών σ’ αυτές. Ο όρος “stress” κατάγεται απ’ την φυσική. Kαι σημαίνει την άσκηση μιας δύναμης πάνω σ’ ένα υλικό με σκοπό να μελετηθεί η συμπεριφορά του. Μπορούσε επίσης να υποδηλώνει την ελαστικότητα αυτού του υλικού.

Τον όρο “stress” για το ανθρώπινο είδος τον πρωτοεισηγήθηκε, δανεικό απ’ την φυσική, στα μέσα της δεκαετίας του 1920 ένας ουγγρο-καναδός γιατρός, που τότε σπούδαζε ενδοκρινολογία στην Πράγα, ο Hans Selye. Τι ονόμασε κατ’ αρχήν “stress” ο Selye; Το να νοιώθει ένας άρρωστος άρρωστος!!! Τόσο απλά!… Στη συνέχεια ο Selye έκανε μελέτες και πειράματα για το πως επηρεάζεται η παραγωγή των ορμονών στα ζώα (και στους ανθρώπους) απ’ τις “πιέσεις” που δέχονται απ’ το εξωτερικό περιβάλλον τους. Εν τέλει, ο Selye παρουσίασε έναν μεγάλο τόμο με τα συμπεράσματά του, με το μονολεκτικό όνομα “Stress”, στις αρχές της δεκαετίας του ‘50. Μπορούμε λοιπόν να υποστηρίξουμε ότι το “stress” γεννιέται τότε, σαν κάτι αναγνωρίσιμο απ’ τους ειδικούς (γιατρούς), και ότι κατ’ αρχήν είχε στόχο τις ορμονολογικές και όχι τις ψυχολογικές “διαταραχές”. Όμως γρήγορα η εμβέλεια αυτού του “συνδρόμου” επεκτάθηκε, και ο όρος έγινε συνώνυμος των “πιέσεων” – των “πιέσεων” που μπορεί να “δέχεται κάποιος / κάποια” στη ζωή του / της[2]. Αξίζει πάντως να συγκρατήσουμε την “μήτρα” της “γέννησης του stress”, δηλαδή την ενδοκρινολογία / ορμονολογία· θα την ξαναβρούμε μπροστά μας.

Η χρονολογία της γέννησης του όρου και της παθολογίας του άγχους / στρες είναι μια πρώτη απόδειξη της εμπειρικά πολύ γνωστής αλήθειας ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες ΔΕΝ τυρρανούνταν ανέκαθεν απο “άγχη”. Άλλες λέξεις, όπως έγνοιες, σκοτούρες, φόβοι, αγωνία, στεναχώρια χρησιμοποιούνταν για τα διάφορα ζόρια· λέξεις που απ’ την κοινή τους χρήση για γενιές επί γενιών δεν παρέπεμπαν σε κάποια “νοσηρή” κατάσταση, και μάλιστα ατομικά νοσηρή. Ο καθένας μπορούσε να έχει κατά καιρούς και έγνοιες, και σκοτούρες, και φόβους, και αγωνίες και στεναχώριες – αυτά ήταν συστατικά στοιχεία της καθημερινής ζωής! Οι κοινωνίες που δεν είχαν “άγχη” ΔΕΝ ήταν κοινωνίες που δεν είχαν κοινωνικά ή συναισθηματικά ζόρια!!! Ήταν, μάλλον, κοινωνίες που μπορούσαν να αναγνωρίσουν τις αιτίες και τις συνέπειες των όποιων δυσκολιών κάθε φορά χωριστά.
Αντίθετα, η (επιστημονική) κατασκευή του “άγχους” ήταν ουσιαστικά η κατασκευή ενός (ορμολογικού κατ’ αρχήν, “ψυχολογικού” στη συνέχεια) “κοινού παρονομαστή” για τις σωματικές ή/και συναισθηματικές – διανοητικές αντιδράσεις απέναντι σ’ αυτές τις δυσκολίες· ενός κοινού παρανομαστή κατασκευασμένου κατ’ αρχήν πάνω σε βιοχημικές μετρήσεις και, στη συνέχεια, σε επαγγελματικά συμφέροντα. Ήταν εύκολο, στη συνέχεια, αυτός ο “κοινός παρονομαστής” να ανακηρυχθεί από μόνος του “πρόβλημα”, και μάλιστα “ψυχολογικό”. Δηλαδή σύμπτωμα νοσηρότητας.

Σύμφωνα μ’ αυτήν την κατασκευή, αν “είσαι στις μαύρες σου” τότε δεν είσαι απλά – στις – μαύρες – σου… Δεν είσαι καλά! Με άγνωστες (αλλά θεωρητικά επικίνδυνες) συνέπειες και προεκτάσεις… Ενώ το άγχος / stress δημιουργήθηκε στις τάξεις των ειδικών (γιατρών) στα ‘50s, όταν μετά από λίγες δεκαετίες άρχισε να διαδίδεται και να εμπεδώνεται κοινωνικά, περιελάμβανε (ή στηριζόταν) σε μια ορισμένη παράσταση / αναπαράσταση του “είμαι καλά”· και είμαι καλά πάντα!

Θα το εξετάσουμε πιο κάτω.

Το ερώτημα τώρα είναι το εξής. Αυτή η κατασκευή του άγχους / stress έγινε συμπτωματικά στον αναπτυγμένο καπιταλιστικά κόσμο στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα; Ή υπήρχαν κοινωνικοί λόγοι, με την ευρεία έννοια, που δικαιολογούσαν κάτι τέτοιο τότε; Ποιό είναι το “τότε”; Το “άγχος”, είτε σαν αιτία είτε σαν αποτέλεσμα άρχισε να “κοινωνικοποιείται” και να “ανακαλύπτεται” σε όλο και περισσότερες κοινωνικές σχέσεις χοντρικά απ’ τα τέλη των ‘70s ή τις αρχές των ‘80s. Τότε. Γιατί τότε;

η μηχανική του άγχους

Υπάρχει ένας όρος στην μετα-φορντική οργάνωση της εργασίας, ένας όρος όχι ιδιαίτερα γνωστός γενικά. Πρόκειται για το management by stress: οργάνωση της εργασίας – υπό – πίεση. Η λέξη “stress” σ’ αυτόν τον όρο έχει ακριβώς το νόημα που της έδωσε ο Selye, δανειζόμενός το απ’ την φυσική: άσκηση πίεσης (στα εργαζόμενα υποκείμενα) έτσι ώστε να αποδίδουν το μέγιστο, στα “όρια της θραύσης” τους…

Η ιδέα και η εφαρμογή του management by stress πρωτοεμφανίστηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ‘70 ή στις αρχές του ‘80 στις ιαπωνικές βιομηχανίες (κυρίως, αλλά όχι μόνο αυτοκινητοβιομηχανίες), εξου και το management by stress συνδέεται με τον τογιοτισμό, το team concept (ομάδες εργασίας) και τα υπόλοιπα της αναδιάρθρωσης στην οργάνωση της εργασίας [3]. Γρήγορα οι βασικές αρχές του management by stress εξαπλώθηκαν σ’ όλον τον κόσμο· και, επιπλέον, στον τριτογενή καπιταλιστικό τομέα, στις υπηρεσίες.

Η βασική ιδέα είναι η υπερ-ένταση· όχι όμως οποιαδήποτε τέτοια. Πιο σωστά: η σχεδιασμένη, υπολογισμένη, μετρήσιμη (ως προς την παραγωγικότητά της) υπερ-ένταση εργασίας, με διάφορες ανταμοιβές. Στις βιομηχανίες, ένα βασικό, οπτικό εργαλείο του management by stress είναι ένας πίνακας κρεμασμένος σε ορατό σημείο του χώρου εργασίας, με φωτεινά τετράγωνα που αντιστοιχούν στην “κατάσταση εργασίας” κάθε πόστου / κάθε εργάτη. Το πράσινο φως σημαίνει ότι όλα πάνε καλά. Το κίτρινο ότι υπάρχει πρόβλημα, το οποίο οφείλει να λύσει επί τόπου ο εργάτης. Το κόκκινο σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν έχει λυθεί, και πρέπει να σταματήσει η συγκεκριμένη “γραμμή παραγωγής” για να αντιμετωπιστεί.

Θα υπέθετε κανείς ότι αυτό το σύστημα θα είχε στόχο όλα τα φωτεινά τετράγωνα να έχουν πράσινο φως. Λάθος!!! Οι γκουρού του management by stress εισηγήθηκαν και εφάρμοσαν την τολμηρή ιδέα ότι εάν όλα τα πόστα “πηγαίνουν καλά” αυτό σημαίνει ότι υπάρχει κάποιο περιθώριο για ακόμα μεγαλύτερη “παραγωγικότητα”. Συνεπώς το ιδεώδες (γι’ αυτούς) είναι να ανάβει τακτικά, πότε στο ένα πόστο πότε στο άλλο, το κίτρινο φως. Αν, λοιπόν, όλα είναι “πράσινα” πρέπει η δουλειά να επιταχυνθεί, έως ότου εμφανιστούν προβλήματα (τέτοιας έντασης που να μπορούν να λυθούν επί τόπου και όχι να σταματήσουν την παραγωγή). Αυτή η διαδικασία, του να δημιουργούνται επί τούτου “προβλήματα” μια διαρκή επιτάχυνση των εργασιών (ή με μείωση των πόστων και ανάθεση περισσότερων καθηκόντων σε λιγότερους εργάτες), είναι το περιεχόμενο του “by stress”. Ας θυμηθούμε την αρχική έννοια του stress, απ’ την φυσική: εφαρμόζουμε μια αυξανόμενη δύναμη σ’ ένα υλικό για να δούμε σε πιο σημείο θα σπάσει…

Πρόκειται για ξεκάθαρη βία, βία που κυρίως κατευθύνεται στην “ψυχοσυναισθηματική” ετοιμότητα και αντοχή των εργατών· έτσι δεν είναι; Κανονικά θα έπρεπε να έχει πολεμηθεί με λύσσα απ’ τους εργάτες, ειδικά σε μια εποχή (τέλη ‘70s, αρχές ‘80s) που το αίμα της τάξης μας έβραζε ακόμα, παγκόσμια. Κι όμως, αυτό δεν έγινε στην έκταση που θα περίμενε κανείς. Γιατί; Οι ειδικοί των αφεντικών επέστρεψαν στις πηγές του ταιηλορισμού και υιοθέτησαν συστήματα ατομικών ή μικρο-ομαδικών ανταμοιβών ανάλογα με την ικανότητα των εργατών να λύνουν επι τόπου αυτά τα “προβληματάκια” που προκαλούσαν έξυπνα οι μάνατζερς. Το “τυράκι” στη φάκα του management by stress ήταν (και παραμένει) η (εργοδοτική ή/και διοικητική) “αναγνώριση της αξίας” που έχει ο κάθε εργάτης, ο κάθε μισθωτός, όταν καταφέρνει να “δίνει λύσεις” αντί να σταυρώνει τα χέρια και να περιμένει κάποιον άλλο να βγάλει άκρη. Το management by stress στηρίχτηκε γερά στην κλοπή, στην αλλοτρίωση, εκ μέρους των ειδικών των αφεντικών, του προτάγματος της “αυτοπραγμάτωσης” που είχε ορθωθεί στα ‘70s ενάντια στην κουραστική και χωρίς νόημα (βιομηχανική) εργασία. Αυτή η αλλοτρίωση πέτυχε άλλωστε και γενικότερα μέσω του ατομισμού που έγινε η βασικότερη σημαία του νεοφιλελευθερισμού, απ’ τα ‘80s και μετά.

Επιπλέον, για να εξισσοροπήσουν την “κούραση” ή ακόμα και την “αποξένωση” που ήταν το αναμενόμενο παραπροϊόν του management by stress, και για να ενισχύσουν την εθελόδουλη προσπάθεια – ακόμα – λίγο – παραπάνω, πολλές επιχειρήσεις καθιέρωσαν διάφορες μορφές ταύτισης των μισθωτών τους μ’ αυτές: γιορτές, εκδρομές, και άλλες φτηνές μορφές καλλιέργειας του εργοδοτικού πατερναλισμού, προσαρμοσμένου στα καταναλωτικά δεδομένα των δεκαετιών απ’ τα ‘80s και μετά.

[…]

…η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Sarajevo.
Σημεία διακίνησης και ταχυδρομικές αποστολές.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

* Τα κείμενα που ακολουθούν περιλαμβάνουν μερικά βασικά σημεία των εισηγήσεων που έγιναν στις 9 και στις 11 Δεκέμβρη, στη διάρκεια του ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ 3Χ3. Δεν είναι αναπαραγωγή των προφορικών εισηγήσεων, αλλά μια γραπτή εκδοχή που δίνει περισσότερο βάρος σε κάποια σημεία. Δεν περιλαμβάνεται, σ’ αυτά τα κείμενα, περίπου το μισό της εισήγησης της 9ης / 12ου, που αφορά την ιστορία της ψυχολογίας σαν επιστήμης και το πως δημιουργήθηκε (και εξελίσσεται) κατασκευάζοντας το ίδιο της το αντικείμενο. Πιστεύουμε ότι γι’ αυτό το θέμα αξίζει μια χωριστή γραπτή αναφορά.
[ επιστροφή ]

1 – Αυτοί οι ειδικοί θυμώνουν στ’ αλήθεια με τέτοιες στάσεις· σίγουρα οι 99 στους 100. Οι ειδικότητες της ψυχολογικής υγείας, όπως άλλωστε και όλες οι ειδικότητες των “ανθρωπιστικών σπουδών”, ξεπέρασαν μάλλον με επιτυχία την σφοδρή κριτική των ‘60s και ‘70s, και έχουν εδραιωθεί (ή αυτό θέλουν να πιστεύουν οι αντίστοιχοι ειδικοί) σ’ ένα μετα-κριτικό βάθρο. Που το θεωρούν ακλόνητο. Αν είναι τέτοιο (και προς το παρόν έτσι μοιάζει) αυτό δεν οφείλεται στις ακράδαντες αλήθειες των επιστημών· αλλά στην παραίτηση απ’ την κριτική ανάλυση και την αμφισβήτηση.
[ επιστροφή ]

2 – Υπάρχει ο (αγγλικός) όρος anxiety, που χηρισμοποιείται και απ’ τον Φρόυντ, κάμποσες δεκαετίες πριν το “stress” και τον Selye. Στα ελληνικά και το anxiety θα μεταφραζόταν σαν άγχος. Ωστόσο η χρήση του απ’ τον Φρόυντ ήταν διαφορετική και αφορούσε άμεσα (ή έμμεσα) τον “φόβο του θανάτου”. Θεωρητικά θα μπορούσε να συνδέσει κανείς την anxiety με το stress, θεωρώντας το δεύτερο σαν την εκδοχή “τοις μετρητοίς” του πρώτου, με τη μορφή της κοινωνικης απόρριψης, κλπ. Όμως το stress που μελέτησε ο Selye και έγινε κοιτοπία μερικές δεκαετίες αργότερα ήταν και είναι εμφανώς διαφορετικό απ’ τον “φόβο του θανάτου” ή τις όποιες κοσμικές παραλλαγές του: έχει πολύ συγκεκριμένη προέλευση και σκοπιμότητα.

Εν τω μεταξύ, η ιδέα του Selye περί “stress” δεν έγινε αποδεκτή αμέσως απ’ τους σύγχρονούς του ψυχολόγους. Κάποιοι, μάλιστα, ειρωνεύτηκαν την ιδέα σχολιάζοντας: Το stress είναι τα πάντα, είναι ο εαυτός του και η αιτία του…
[ επιστροφή ]

3 – Επειδή το “σε εντατικοποιώ ρίχνοντας σε στο φιλότιμο” είχε και έχει μεγάλο βαθμό εργατικής εσωτερίκευσης στην ιαπωνία, λίγο μετά την καθιέρωση του management by stress εμφανίστηκε κι έγινε διεθνώς γνωστός κι ένας άλλος όρος. Το karoshi. Που σημαίνει, κυριολεκτικά, πεθαίνω στη δουλειά. Πολλές εκατοντάδες ιάπωνες μισθωτοί πέθαναν απ’ τη δεκαετία του ‘80 και μετά, επειδή δούλευαν στα όρια των ανθρώπινων αντοχών τους. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις “το μέταλλο έσπαγε”, πράγμα που έδινε χρήσιμες πληροφορίες στους ειδικούς των αφεντικών για τα “όρια αντοχής” του…

sarajevomag