Επιμέλεια για την ΕΛ.Λ.Α.Σ. : Ν.Κ & Οnario

Ολοκληρώνουμε σήμερα  τον 5ο κύκλο μαθημάτων με το 15ο μάθημα  από το βιβλίο του Ουρουγουανού συγγραφέα και φιλοσόφου Εντουάρντο Γκαλεάνο, «Ένας κόσμος ανάποδα» (πατήστε εδώ για να δείτε όλες τα μαθήματα) που κυκλοφορεί  από τις ‘Εκδόσεις Πιρόγα’ σε μετάφραση της ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΖΑΚΟΠΟΥΛΟΥEduardo Galeano “Patas arriba” 1998. Oι παρουσίασεις αυτές αντιστοιχούν σε 18 μαθήματα ενταγμένα σε 6 κύκλους.

5ος Κύκλος  –  Παιδαγωγική της μοναξιάς

Σελίδες 325 – 332,  Μάθημα 15ο, Δ μέρος : Εντατικά μαθήματα μη επικοινωνίας


Ο Πήτερ Μέντζελ και άλλοι φωτογράφοι συγκέντρωσαν σε ένα βιβλίο φωτογραφίες από διάφορες οικογένειες ανά τον πλανήτη. Οι σκηνές οικογενειακής θαλπωρής διαφέρουν πολύ μεταξύ τους στις φωτογραφίες από την Αγγλία και το Κουβέιτ, την Ιταλία και την Ιαπωνία, το Μεξικό, το Βιετνάμ, τη Ρωσία, την Αλβανία, την Ταϋλάνδη και τη Νότιο Αφρική. Σε όλες τις φωτογραφίες όμως υπάρχει κάτι κοινό κι αυτό το κάτι είναι η συσκευή της τηλεόρασης. Στον κόσμο υπάρχουν διακόσια εκατομμύρια συσκευές τηλεόρασης.

Πρόσφατες έρευνες και δημοσκοπήσεις, στη Βόρειο και Νότιο Αμερική, αποκαλύπτουν την έμμονη παρουσία και την παντοδυναμία της μικρής οθόνης:

οι τέσσερις στις δέκα οικογένειες του Καναδά δεν μπορούν να θυμηθούν ούτε ένα οικογενειακό γεύμα χωρίς αναμμένη τηλεόραση•

δεμένα με το ηλεκτρονικό περιλαίμιο τα παιδιά των Ηνωμένων Πολιτειών αφιερώνουν στην τηλεόραση σαράντα φορές περισσότερο χρόνο από ό,τι σε συζητήσεις με τους γονείς τους•

στα περισσότερα σπίτια του Μεξικού τα έπιπλα είναι τοποθετημένα γύρω από την τηλεόραση•

στη Βραζιλία το ένα τέταρτο του πληθυσμού παραδέχεται ότι δε θα ήξερε τι να κάνει στη ζωή του αν δεν υπήρχε τηλεόραση.

Δουλειά, ύπνος και τηλεόραση είναι οι τρεις δραστηριότητες στις οποίες καταναλώνει τον περισσότερο χρόνο του ο σύγχρονος άνθρωπος. Γεγονός που οι πολιτικοί το γνωρίζουν πολύ καλά. Αυτό το ηλεκτρονικό δίκτυο, με τους μυριάδες άμβωνες στα σπίτια, εξασφαλίζει μια διάδοση που ούτε καν ονειρεύτηκαν οι τόσοι και τόσοι κήρυκες που πέρασαν από τον κόσμο μας. Η ισχύς της πειθούς δεν εξαρτάται από το περιεχόμενο του μηνύματος ή από το πόσο μεγάλη είναι η δύναμη της αλήθειας του αλλά από την καλή εικόνα και την αποτέλεσματικότητα του διαφημιστικού καταιγισμού που προβάλλει το προϊόν. Στην αγορά επιβάλλεται ένα απορρυπαντικό και στην κοινή γνώμη επιβάλλεται ένας πρόεδρος. Ο Ρόναλντ Ρίγκαν υπήρξε ο πρώτος τηλεπρόεδρος της ιστορίας και τη δεκαετία του ογδόντα εξελέγη επί δύο συνεχείς θητείες: ένας μέτριος ηθοποιός που στη μακρά πορεία του στο Χόλιγουντ έμαθε να λέει ψέματα με ειλικρίνεια μπροστά στην κάμερα και ο οποίος χάρη στη βελούδινη φωνή του είχε βρει δουλειά σαν εκφωνητής στην General Electric. Στην εποχή της τηλεόρασης ο Ρίγκαν δε χρειαζόταν τίποτε άλλο για να κάνει πολιτική καριέρα. Οι ιδέες του, όχι πάρα πολλές, προέρχονταν από τις Επιλογές του Reader’s Digest. Κατά το συγγραφέα Γκορ Βιντάλ, η πλήρης συλλογή του Reader’s Digest είχε για τον Ρίγκαν την ίδια σημασία που είχαν τα έργα του Μοντεσκιέ για τον Τζέφερσον. Χάρη στη μικρή οθόνη ο πρόεδρος Ρίγκαν μπόρεσε να πείσει την κοινή γνώμη της Βορείου Αμερικής ότι η Νικαράγουα ήταν επικίνδυνη. Μιλώντας μπροστά σε ένα χάρτη της Βορείου Αμερικής που, ξεκινώντας από το νότο, άρχισε προοδευτικά να βάφεται κόκκινος, ο Ρίγκαν μπόρεσε να αποδείξει ότι η Νικαράγουα επρόκειτο να εισβάλει στις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω του Τέξας.

Μετά τον Ρίγκαν κι άλλοι τηλεπρόεδροι θριάμβευσαν στον κόσμο. Ο Φερνάντο Κόλορ, μοντέλο του Ντιόρ, έφτασε στην προεδρία της Βραζιλίας το 1990 χάρη στην τηλεόραση. Η ίδια τηλεόραση που κατασκεύασε τον Κόλορ, για να εμποδίσει την εκλογική νίκη της αριστεράς, μετά από δυο χρόνια τον έριξε. Η άνοδος του Σίλβιο Μπερλουσκόνι στην κορυφή της πολιτικής εξουσίας στην Ιταλία, το 1994, θα ήταν ανεξήγητη χωρίς την τηλεόραση. Ο Μπερλουσκόνι επηρέαζε ένα τεράστιο τηλεκοινό από τότε που πήρε στα χέρια του, στο όνομα του δημοκρατικού πλουραλισμού, το μονοπώλιο της ιδιωτικής τηλεόρασης. Αυτό ακριβώς το μονοπώλιο, σε συνδυασμό με τις επιτυχίες του ως ιδιοκτήτης της ποδοσφαιρικής ομάδας Μίλαν, το χρησιμοποίησε αποτελεσματικά για να επιτύχει τις πολιτικές φιλοδοξίες του.

galeano_327

Σε όλες τις χώρες, το άγχος των πολιτικών είναι μήπως τους τιμωρήσει και τους αποκλείσει η τηλεόραση. Στα ειδησεογραφικά δελτία, αλλά και στις τηλεοπτικές σειρές, υπάρχουν οι καλοί και οι κακοί, τα θύματα και οι θύτες. Σε κανέναν πολιτικό δεν αρέσει ο ρόλος του κακού• οι κακοί, όμως, τουλάχιστον υπάρχουν. Το χειρότερο είναι να μην υπάρχεις. Οι πολιτικοί πανικόβλητοι τρέμουν μήπως η τηλεόραση τους αγνοήσει, καταδικάζοντας τους σε πολιτικό θάνατο. Όποιος δε βγαίνει στην τηλεόραση, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει• όποιον τον πετάει έξω η τηλεόραση, φεύγει κι απ’ τον κόσμο αυτό. Για να έχεις παρουσία στην πολιτική σκηνή πρέπει να εμφανίζεσαι με κάποια συχνότητα στη μικρή οθόνη- κι αυτή η συχνότητα, που δύσκολα επιτυγχάνεται, συνήθως δεν είναι δωρεάν. Τα αφεντικά της τηλεόρασης προσφέρουν βήμα στους πολιτικούς και οι πολιτικοί ξεπληρώνουν τη χάρη παρέχοντάς τους ατιμωρησία: ατιμωρητί τα αφεντικά της τηλεόρασης προσφέρουν στον εαυτό τους την πολυτέλεια να βάζουν μια δημόσια αρχή ή υπηρεσία στην υπηρεσία των ιδιωτικών τους συμφερόντων.

Φόρος τιμής στη φαντασία

Πριν μερικά χρόνια το ΒΒC ρώτησε τα παιδιά της Μεγάλης Βρετανίας αν προτιμούσαν την τηλεόραση ή το ραδιόφωνο. Σχεδόν όλα ψήφισαν υπέρ της τηλεόρασης: τι κάνει νιάου νιάου στα κεραμίδια; Ανάμεσα στα πολυ μικρά παιδιά όμως που επέλεξαν το ραδιόφωνο, υπήρχε ένα που είπε:

— Μου αρέσει περισσότερο το ραδιόφωνο επειδή μέσα από το ραδιόφωνο βλέπω τοπία πιο όμορφα.

Οι πολιτικοί δεν έχουν την πολυτέλεια να μη γνωρίζουν πόσο αναξιόπιστοι έχουν γίνει και πόσο αποπλανώνται τα πλήθη με τη μαγική εξουσία που ασκεί πάνω τους η τηλεόραση και, σε μεγάλο βαθμό, το ραδιόφωνο και ο Τύπος. Μια δημοσκόπηση που πραγματοποιήθηκε σε διάφορες χώρες της Λατινικής Αμερικής επιβεβαίωσε, το 1996, αυτό που ο καθένας μπορεί να ακούσει στους δρόμους των πόλεων μας: εννιά στους δέκα κατοίκους της Γουατεμάλας και του Εκουαδόρ έχουν κακή ή χείριστη γνώμη για τους βουλευτές τους και εννιά στους δέκα Περουβιανούς και Βολιβιανούς δεν εμπιστεύονται τα πολιτικά κόμματα. Αντίθετα, δύο στους τρεις Λατινοαμερικάνους εμπιστεύονται όσα βλέπουν και ακούν στα μέσα μαζικής επικοινωνίας.

Ο Χοσέ Ιγκνάσιο Λόπες Βίχιλ, ένας αγωνιστής της εναλλακτικής επικοινωνίας, συνοψίζει ως εξής το όλο θέμα:

— Η αλήθεια είναι ότι στη Λατινική Αμερική, αν θέλετε να κάνετε πολιτική σταδιοδρομία, η καλύτερη επιλογή σας θα ήταν να γίνετε παρουσιαστής, εκφωνητής ή τραγουδιστής.

Για να κατακτήσουν ή για να εδραιώσουν τη λαϊκή αναγνώριση, ορισμένοι πολιτικοί οικειοποιούνται την τηλεόραση με άμεσο τρόπο. Για παράδειγμα η ιδιωτική τηλεόραση της πολιτείας Μπάία εκχωρήθηκε χαριστικά στον Αντόνιο Κάρλος Μαγκαλάες, τον ισχυρότερο και πιο συντηρητικό πολιτικό της Βραζιλίας, ο οποίος στο εικονικό του φέουδο ασκεί μονοπώλιο, σε συνεργασία με το Δίκτυο Globo, μια πανίσχυρη επιχείρηση του τηλεοπτικού χώρου της Βραζιλίας. Παρ’ όλα αυτά η Λίντιτσε ντα Μάτα, η δήμαρχος της πρωτεύουσας της Μπαΐας, εξελέγη χάρη στους ψηφοφόρους του Εργατικού Κόμματος, του ΡΤ(Partido de los Trabajadores), μιας πανίσχυρης πολιτικής δύναμης που επιπλέον είναι κόμμα της αριστεράς.
Το 1994 η δήμαρχος κατήγγειλε ότι ποτέ δεν είχε μπορέσει να καταφύγει στην τηλεόραση του Μαγκαλάες, ούτε καν επί πληρωμή, όταν συνέβαιναν πλημμύρες, κατολισθήσεις, απεργίες και άλλες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και έπρεπε να σταλούν επείγοντα μηνύματα στο λαό. Η τηλεόραση της Μπαΐας, ως μαγικός καθρέφτης, πρόβαλε μόνο το κεφάλι του αφεντικού.

galeano_329

Υπάρχουν κανάλια που υποτίθεται ότι είναι κρατικά σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής αλλά δεν κάνουν τίποτε περισσότερο από τα τυπικά πράγματα που κάνει ένα κράτος για να εξευτελίσει τον εαυτό του: κατά κανόνα, με ορισμένες μόνο ηρωικές εξαιρέσεις, το πρόγραμμα είναι πολύ βαρύ• οι άνθρωποι δουλεύουν με παλαιολιθικά μηχανήματα και με γελοίους μισθούς και πολύ συχνά το επίσημο κρατικό κανάλι δεν εκπέμπει καθαρά. Αντίθετα η ιδιωτική τηλεόραση διαθέτει τα μέσα για να πιάνει το ευρύ κοινό. Σε όλη τη Λατινική Αμερική αυτή η θαυμαστή πηγή χρήματος και ψήφων βρίσκεται στα χέρια ελαχίστων. Στην Ουρουγουάη τρεις οικογένειες έχουν στην κατοχή τους όλη την ιδιωτική τηλεόραση, καλωδιακή και μη. Η οικογενειακή ολιγαρχία καταβροχθίζει χρήματα και φτύνει διαφημίσεις, αγοράζει σε εξευτελιστικές τιμές προγράμματα κονσέρβες που έρχονται από το εξωτερικό και σπάνια, πολύ σπάνια, δίνει δουλειά στους ντόπιους ηθοποιούς ή παίρνει το ρίσκο να παράγει κάποιο δικό της ποιοτικό πρόγραμμα επιπέδου: όποτε συμβαίνει ένα τέτοιο θαύμα οι θεολόγοι διαβεβαιώνουν,ότι αυτό είναι απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού. Δύο μεγάλοι όμιλοι πολυμέσων έχουν τη μερίδα του λέοντος στην τηλεόραση της Αργεντινής. Αλλά και στην Κολομβία δύο είναι οι όμιλοι που κρατάνε στα χέρια τους την τηλεόραση και τα υπόλοιπα σημαντικά μέσα επικοινωνίας. Η εταιρία Τelevisa του Μεξικού και το Δίκτυο Globo της Βραζιλίας ασκούν μια μοναρχία ελαφρώς συγκαλυμμένη λόγω της ύπαρξης άλλων μικρότερων βασιλείων.

Η Λατινική Αμερική είναι μια πολύ κερδοφόρος αγορά για τη βορειοαμερικανική βιομηχανία θεάματος. Η περιοχή μας καταναλώνει πολύ τηλεόραση αλλά παράγει πολύ λίγη, με εξαίρεση ορισμένα δημοσιογραφικά προγράμματα και τις επιτυχημένες τηλεοπτικές σειρές. Οι τηλεοπτικές σειρές, που οι Βραζιλιάνοι συνήθως τις κάνουν πολύ καλά, είναι το μοναδικό εξαγόμενο προϊόν της λατινοαμερικανικής τηλεόρασης. Μερικές φορές τα θέματα τους είναι από τη σύγχρονη πραγματικότητα, για παράδειγμα η πολιτική διαφθορά, η διακίνηση ναρκωτικών, τα παιδιά των δρόμων ή οι αγρότες χωρίς γη, αλλά οι πιο διαδεδομένες τηλεοπτικές σειρές είναι εκείνες που περιέγραφε ο πρόεδρος της μεξικανικής εταιρίας Τelevisa, όταν στις αρχές του 1998 εξηγούσε ότι:

Πουλάμε όνειρα. Με κανέναν τρόπο δεν υποστηρίζουμε ότι αναπαριστούμε την πραγματικότητα. Πουλάμε όνειρα, όνειρα σαν εκείνο της Σταχτοπούτας.

Μια επιτυχημένη τηλεοπτική σειρά είναι, κατά κανόνα, το μοναδικό μέρος αυτού του κόσμου όπου η Σταχτοπούτα παντρεύεται τον πρίγκιπα, όπου η κακία καταδικάζεται και η καλοσύνη ανταμείβεται, όπου οι τυφλοί ξαναβρίσκουν το φως τους και οι φτωχοί, οι πάμφτωχοι, κερδίζουν κληρονομιές που τους μετατρέπουν σε πλούσιους, ζάμπλουτους. Αυτά τα culebrones (είδος φιδιού), που λέγονται έτσι λόγω της μεγάλης τους διάρκειας, δημιουργούν απατηλούς χώρους όπου οι κοινωνικές αντιθέσεις γεφυρώνονται με δάκρυα ή με σιρόπια. Η πίστη στο Θεό υπόσχεται αιώνια ζωή στον Παράδεισο αλλά οποιοσδήποτε άθεος μπορεί να χωθεί μέσα στο σίριαλ μετά τη δουλειά του. Η άλλη πραγματικότητα, η πραγματικότητα των χαρακτήρων του σίριαλ, υποκαθιστά την πραγματικότητα των ανθρώπων και καθ’ όλη τη διάρκεια του επεισοδίου, μέσα στο μαγικό αυτό χρονικό διάστημα, η τηλεόραση γίνεται ο φορητός ναός που χαρίζει απόδραση, λύτρωση και σωτηρία στις ψυχές χωρίς στέγη. Κάποιος, δεν ξέρω ποιος, κάποτε είπε: «Οι φτωχοί λατρεύουν την πολυτέλεια. Μόνο στους διανοούμενους αρέσει να βλέπουν τη φτώχεια.» Οποιοσδήποτε φτωχός, όσο φτωχός κι αν είναι, μπορεί να εισχωρήσει στα γεμάτα χλιδή σενάρια πάνω στα οποία γυρίζονται πολλές τηλεοπτικές σειρές κι έτσι να μοιραστεί, σαν ίσος προς ίσον, τις χαρές των πλουσίων και τις ατυχίες τους, να κλάψει μαζί τους: μία από τις πιο διαδεδομένες σ’ ολόκληρο τον κόσμο λατινοαμερικάνικη τηλεοπτική σειρά, λεγόταν Και οι πλούσιοι κλαίνε.

galeano_332

Οι ίντριγκες εκατομμυρίων είναι συχνό φαινόμενο. Επί σειρά εβδομάδων, μηνών, χρόνων ή και αιώνων, η τηλεοπτική πελατεία περιμένει, τρώγοντας τα νύχια της, να ανακαλύψει η νέα και δυστυχισμένη υπηρέτρια ότι είναι η φυσική κόρη του προέδρου της επιχείρησης, να κατατροπώσει την πλούσια και αντιπαθητική μικρή της οικογένειας και να παντρευτεί με το νεαρό κύριο του σπιτιού. Ο μακρύς γολγοθάς της ανιδιοτελούς αγάπης της φτωχούλας που κρυφοκλαίει στο δωμάτιο υπηρεσίας, αναμιγνύεται με ένα δαίδαλο ιστοριών που εκτυλίσσονται στα γήπεδα του τένις, στις γιορτές δίπλα στην πισίνα, στα χρηματιστήρια αξιών και τις διευθυντικές αίθουσες των ανώνυμων εταιριών όπου άλλα πρόσωπα επίσης υποφέρουν, και ορισμένες φορές σκοτώνουν, για τον έλεγχο των μετοχών. Η Σταχτοπούτα στα χρόνια του νεοφιλελεύθερου πάθους.

Advertisements