Επιμέλεια για την ΕΛ.Λ.Α.Σ. : Ν.Κ & Οnario

Συνεχίζουμε  τον 5ο κύκλο μαθημάτων με το 15ο μάθημα  από το βιβλίο του Ουρουγουανού συγγραφέα και φιλοσόφου Εντουάρντο Γκαλεάνο, «Ένας κόσμος ανάποδα» (πατήστε εδώ για να δείτε όλες τα μαθήματα) που κυκλοφορεί  από τις ‘Εκδόσεις Πιρόγα’ σε μετάφραση της ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΖΑΚΟΠΟΥΛΟΥEduardo Galeano “Patas arriba” 1998. Oι παρουσίασεις αυτές αντιστοιχούν σε 18 μαθήματα ενταγμένα σε 6 κύκλους.

5ος Κύκλος  –  Παιδαγωγική της μοναξιάς

Σελίδες 306 – 315,  Μάθημα 15ο, B μέρος : Εντατικά μαθήματα μη επικοινωνίας


Η ποικιλία την οποία προσφέρει η τεχνολογία λένε ότι είναι δημοκρατική. Η τεχνολογία θέτει την εικόνα, το λόγο και τη μουσική στη διάθεση όλων, γεγονός που δεν έχει συμβεί ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας• αυτό το θαυμάσιο πράγμα, όμως, μπορεί να μετατραπεί σε ενοχλητική κοροϊδία αν το ιδιωτικό μονοπώλιο επιβάλλει τη δικτατορία της μοναδικής εικόνας, του μοναδικού λόγου και της μοναδικής μουσικής. Με ορισμένες εξαιρέσεις, που ευτυχώς υπάρχουν ακόμα και δεν είναι τόσο λίγες, αυτός ο πλουραλισμός έχει κατά κανόνα την τάση να μας προσφέρει χιλιάδες δυνατότητες επιλογής ανάμεσα στα ίδια και τα ίδια. Όπως λέει ο Αργεντινός δημοσιογράφος Εζεκιήλ Φερνάντες-Μόορες, με αφορμή την πληροφόρηση: «Είμαστε ενήμεροι για όλα, αλλά δε μας ενδιαφέρει τίποτα.»

Μολονότι οι δομές της εξουσίας διεθνοποιούνται ολοένα περισσότερο και αποδεικνύεται δύσκολο να διακρίνει κανείς εθνικά σύνορα, δε θα συνιστούσε αμάρτημα πρωτόγονου αντιιμπεριαλισμού αν λέγαμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ελέγχουν τα πιο νευραλγικά σημεία της σύγχρονης επικοινωνίας. Οι αμερικανικές εταιρίες βασιλεύουν στον κινηματογράφο και την τηλεόραση, στην ενημέρωση και την πληροφορική. Ο κόσμος, ένα τεράστιο Φαρ Ουέστ, μας καλεί να τον κατακτήσουμε. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες η παγκόσμια διάδοση των μαζικών μηνυμάτων της είναι κρατικό ζήτημα. Οι κυβερνήσεις των χωρών του Νότου συνήθως προσδίδουν στον πολιτισμό διακοσμητική λειτουργία, αλλά οι ένοικοι του Λευκού Οίκου δεν είναι, τουλάχιστον σ’ αυτό το θέμα, καθόλου χαζοί: κανένας πρόεδρος της Βορείου Αμερικής δεν αγνοεί ότι η πολιτική σημασία της πολιτιστικής βιομηχανίας έχει την ίδια βαρύτητα με την οικονομική της εμβέλεια, που είναι πολύ μεγάλη. Ένα παράδειγμα:

Το θέαμα

Κατά τη διάρκεια του 1995, το πιο επιτυχημένο προϊόν που πουλήθηκε από την τηλεόραση της Βορείου Αμερικής ήταν μια ποινική 6ίκη. Οι ατέλειωτες συνεδριάσεις του δικαστηρίου κατά του αθλητή Ο. Τζ. Σίμπσον, ο οποίος είχε κατηγορηθεί για δύο δολοφονίες, μονοπωλούσαν τις ώρες με τη μεγαλύτερη ακροαματικότητα των καναλιών και είχαν αιχμαλωτίσει το ενδιαφέρον των τηλεθεατών.

Το έγκλημα ως θέαμα: καθένας από τους πολυάριθμους συντελεστές της δίκης έπαιζε ένα ρόλο. Η καλή ή κακή ηθοποιία ήταν πιο σημαντική από την ενοχή ή την αθωότητα του κατηγορουμένου, από το αν οι κατηγορίες ήταν δίκαιες ή άδικες, από την εγκυρότητα των εκθέσεων των εμπειρογνωμόνων ή το αληθές των καταθέσεων. Τις ελεύθερες ώρες του ο δικαστής παρέδιδε μαθήματα σε άλλους δικαστές, διδάσκοντας τους τα μυστικά για μια πειστική παράσταση μπροστά στις κάμερες της τηλεόρασης.

πάει πολύς καιρός τώρα που η κυβέρνηση επηρεάζει με άμεσο τρόπο τις πωλήσεις στο εξωτερικό των προϊόντων του Χόλιγουντ ασκώντας διπλωματικές πιέσεις, όχι πάντα με πολύ διπλωματικό τρόπο, στις χώρες που επιχειρούν να προστατέψουν τον εθνικό κινηματογράφο τους.

Περισσότερα από τα μισά κέρδη του Χόλιγουντ προέρχονται από τις αγορές του εξωτερικού. Χρόνο με το χρόνο οι πωλήσεις αυξάνονται με θεαματικό ρυθμό καθώς τα βραβεία Όσκαρ προσελκύουν ένα παγκόσμιο τηλεκοινό συγκρίσιμο μόνο με το κοινό των παγκόσμιων κυπέλλων ποδοσφαίρου και των Ολυμπιακών αγώνων. Η ιμπεριαλιστική εξουσία δε μασάει κουτόχορτο, γνωρίζει πολύ καλά ότι στηρίζεται, σε μεγάλο βαθμό, σε μια απεριόριστη σύγχυση συναισθημάτων, στην ψευδαίσθηση της επιτυχίας, στα σύμβολα της δύναμης, στις καταναλωτικές εντολές και στην εξύμνηση της βίας. Στην ταινία Έξω από τον Παράδεισο του Νικίτα Μιχάλκοφ, οι αγρότες της Μογγολίας χορεύουν ροκ, καπνίζουν Μarlboro, φοράνε καπελάκια του Ντόναλντ Ντακ και περιστοιχίζονται από την εικόνα του Σιλβέστερ Σταλόνε στο ρόλο του Ράμπο. Ένα άλλος μεγάλος δάσκαλος της τέχνης της κονιορτοποίησης του αντιπάλου, ο Εξολοθρευτής, είναι ο ήρωας που θαυμάζουν περισσότερο τα παιδιά σε όλο τον κόσμο: το 1997 η UNESCO έκανε μια δημοσκόπηση ταυτόχρονα στην Ευρώπη, την Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική και βρήκε ότι εννιά στα δέκα παιδιά ταυτίζονται με αυτή τη μυώδη και βίαιη ενσάρκωση του Αρνολντ Σβαρτζενέγκερ.

Στο παγκόσμιο χωριό του σύμπαντος των μίντια, δεν υπάρχουν ήπειροι και όλοι οι αιώνες περνούν μέσα σε μια στιγμή. «Είμαστε ταυτόχρονα από δω και από κάθε άλλο μέρος, δηλαδή από πουθενά», λέει ο Αλεν Τουρέν, με αφορμή την τηλεόραση: «Οι εικόνες, που πάντα ελκύουν το κοινό, παραθέτουν μια βενζιναντλία δίπλα σε μια καμήλα, μια Coca-Cola σε ένα χωριουδάκι στις Ανδεις, blue jeans και ένα πριγκιπικό κάστρο.»

Πολλές τοπικές κουλτούρες, θεωρώντας ότι είναι καταδικασμένες να επιλέξουν ανάμεσα στην απομίμηση και την απομόνωση, τσακισμένες και σε πλήρη αμηχανία, τείνουν να σβήσουν ή καταφεύγουν στο παρελθόν. Με απελπιστική συχνότητα αυτές οι τοπικές κουλτούρες βρίσκουν καταφύγιο σε θρησκευτικούς φονταμενταλισμούς ή άλλες απόλυτες αλήθειες, που αρνούνται οποιαδήποτε αλλότρια αλήθεια: προτείνουν την επιστροφή σε περασμένες εποχές, όσο το δυνατόν πιο συντηρητικές, σαν να μην υπάρχει άλλη απάντηση στον καταδυναστευτικό εκμοντερνισμό εκτός από την αδιαλλαξία και τη νοσταλγία.

galeano_309

Ο ψυχρός πόλεμος δεν υπάρχει πια και μαζί του χάθηκαν οι μαγικές δικαιολογίες που πρόβαλλε μέχρι πρότινος ο επονομαζόμενος ελεύθερος κόσμος για να καλύπτει την ιερή σταυροφορία της Δύσης κατά του ολοκληρωτισμού που κυριαρχούσε στις Ανατολικές χώρες. Σήμερα, πλέον, κάθε μέρα γίνεται και πιο φανερό ότι η επικοινωνία που κατευθύνεται από μια χούφτα γιγάντων μπορεί να καταλήξει εξίσου ολοκληρωτική με την επικοινωνία που ήταν κρατικό μονοπώλιο. Είμαστε όλοι υποχρεωμένοι να ταυτίζουμε την ελευθερία της έκφρασης με την ελευθερία της αγοράς. Ο πολιτισμός ανάγεται σιγά σιγά σε ψυχαγωγία και η ψυχαγωγία μετατρέπεται σε λαμπρές παγκόσμιες εμπορικές συναλλαγές* η ζωή ανάγεται σιγά σιγά σε θέαμα και το θέαμα μετατρέπεται σε πηγή οικονομικής και πολιτικής δύναμης* η πληροφορία ανάγεται σιγά σιγά σε διαφήμιση και η διαφήμιση προστάζει.

Η Εποχή της Πληροφορίας

Την παραμονή των Χριστουγέννων του 1989 είχαμε όλοι την ευκαιρία να θαυμάσουμε μια μαρτυρία των πιο ειδεχθών σφαγών του Νικόλαε Τσαουσέσκου στη Ρουμανία.

Αυτός ο παραληρηματικός δυνάστης, που ήθελε να τον φωνάζουν Γαλάζιο Δούναβη του Σοσιαλισμού, είχε καθαρίσει τέσσερις χιλιάδες αντιφρονούντες στην πόλη Τιμισοάρα. Είδαμε πολλά πτώματα, χάρη στην παγκόσμια αναμετάδοση της τηλεόρασης και χάρη στην καλή δουλειά των διεθνών πρακτορείων, που προμηθεύουν με εικόνες τις εφημερίδες και τα περιοδικά. Οι σειρές των παραμορφωμένων από τα βασανιστήρια πτωμάτων συγκλόνισαν όλο τον κόσμο.

Στη συνέχεια, κάποιες εφημερίδες δημοσίευσαν την αποκατάσταση της αλήθειας, την οποία λίγοι άνθρωποι διάβασαν: η σφαγή της Τιμισοάρα είχε όντως συμβεί, αλλά είχε καμιά εκατοστή θύματα, συμπεριλαμβανομένων των αστυνομικών της δικτατορίας• εκείνες οι τρομακτικές εικόνες δεν ήταν τίποτα περισσότερο από μια σκηνοθεσία. Τα πτώματα δεν είχαν καμία σχέση μ’ αυτή την ιστορία ούτε είχαν παραμορφωθεί από τα βασανιστήρια αλλά από το πέρασμα του χρόνου: οι κατασκευαστές ειδήσεων τα είχαν ξεθάψει από ένα νεκροταφείο και τα είχαν βάλει να ποζάρουν μπροστά στις κάμερες.

Δυο στους τρεις ανθρώπους ζουν στο λεγόμενο Τρίτο Κόσμο, αλλά δυο στους τρεις ανταποκριτές των πιο σημαντικών πρακτορείων ειδήσεων εργάζονται στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οπότε, σε τι συνίσταται άραγε η ελεύθερη διακίνηση πληροφοριών και ο σεβασμός προς την πλειοψηφία, που διακηρύσσουν οι διεθνείς συμφωνίες και επικαλείται η κυβερνητική ρητορεία; Οι περισσότερες ειδήσεις που μαθαίνει ο κόσμος προέρχονται από τη μειοψηφία της ανθρωπότητας απευθύνονται προς αυτήν. Γεγονός εύλογο αν το δούμε από την οπτική γωνία των πρακτορείων ειδήσεων, που είναι εμπορικές επιχειρήσεις αφιερωμένες στην πώληση πληροφοριών και οι οποίες εισπράττουν τη μερίδα του λέοντος των εσόδων τους από την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ένας μονόλογος του Βορρά: οι υπόλοιπες περιοχές και χώρες συνήθως αγνοούνται, εκτός αν πρόκειται για πόλεμο ή καταστροφή• Πολύ συχνά μάλιστα οι δημοσιογράφοι που αναμεταδίδουν τα γεγονότα δε μιλούν την ντόπια γλώσσα ούτε έχουν την παραμικρή ιδέα για την τοπική ιστορία ή τον πολιτισμό. Η πληροφορία που μεταφέρουν συνήθως είναι αμφίβολης εγκυρότητας και σε ορισμένες περιπτώσεις είναι εντελώς ψεύτικη. Ο Νότος παραμένει καταδικασμένος να βλέπει τον εαυτό του με τα μάτια αυτών που τον περιφρονούν.

Στις αρχές της δεκαετίας του ογδόντα η UNESCO υποστήριξε ένα σχέδιο που προέκυψε από την πεποίθηση ότι η πληροφορία δεν είναι ένα απλό εμπόρευμα αλλά ένα κοινωνικό αγαθό και ότι η επικοινωνία οφείλει να είναι υπεύθυνη για τον παιδευτικό της ρόλο. Σ’ αυτό το πλαίσιο στηρίχθηκε η πρόταση των χωρών που υφίστανται την αδιαφορία των κατασκευαστών πληροφοριών και γνώμης, για τη δημιουργία ενός νέου διεθνούς πρακτορείου ειδήσεων το οποίο θα ενημερώνει χωρίς εξαρτήσεις και χωρίς κανενός είδους πίεση. Παρά το ότι το σχέδιο διατυπώθηκε με όρους κάθε άλλο παρά διφορούμενους και πολύ σαφείς, η κυβέρνηση της Βορείου Αμερικής λύσσαξε μπροστά σε αυτή την απόπειρα για την προστασία της ελευθερίας της έκφρασης. Γιατί έπρεπε να αναμειχθεί η σε θέματα που αφορούν τις ενεργές δυνάμεις της αγοράς; Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχώρησαν από την UNESCO βροντώντας πίσω τους την πόρτα και ακολούθησε η Μεγάλη Βρετανία, η οποία συνήθως ενεργεί σαν αποικία της άλλοτε δικής της αποικίας. Οπότε η εκδοχή μιας διεθνούς πληροφόρησης, απελευθερωμένης από την πολιτική εξουσία και το εμπορικό συμφέρον, μπήκε στο αρχείο. Ακόμη και το πιο μετριοπαθές σχέδιο ανεξάρτητης ενημέρωσης μπορεί να απειλήσει, ως ένα βαθμό, το διεθνή καταμερισμό εργασίας που παραχωρεί στους λίγους τον ενεργητικό ρόλο της παραγωγής ειδήσεων και σε όλους τους υπόλοιπους τον παθητικό ρόλο της κατανάλωσης τους.

Παίζουμε πόλεμο; / 1

Ο Γιενουρι Τσιουάλα σκοτώθηκε το 1995, στον πόλεμο των συνόρων του Περού με το Εκουαδόρ. Ήταν δεκατεσσάρων χρονών. Όπως πολλά αγόρια από τα φτωχά περίχωρα της Λίμας, είχε κι αυτός στρατολογηθεί διά της βίας. Από τη στιγμή που επιστρατεύτηκε, τα ίχνη του χάθηκαν.

Η τηλεόραση, το ραδιόφωνο και ο Τύπος εξήραν το παιδί μάρτυρα, αυτό το υπόδειγμα της νεολαίας που είχε θυσιαστεί για το Περού. Εκείνες τις μέρες του πολέμου η εφημερίδα ΕΙ Comercio δόξαζε στα πρωτοσέλιδά της τους ίδιους νέους που έβριζε στις αστυνομικές και αθλητικές της σελίδες. Οι χαρακωμένοι μιγάδες, αυτοί οι φτωχοί απόγονοι των Ινδιάνων, με το σκληρό και σκούρο δέρμα, ήταν ήρωες της πατρίδας όταν φόραγαν τη στρατιωτική στολή στα πεδία των μαχών αλλά, οι ίδιοι καλοί άγριοι, βίαιοι από τη φύση τους, γίνονταν επικίνδυνα κτήνη όταν κυκλοφορούσαν με πολιτικά στους δρόμους των πόλεων και στα γήπεδα του ποδοσφαίρου.


Παίζουμε πόλεμο; / 2

Τα video games, τα βιντεοπαιχνίδια, έχουν ένα πολυπληθές και αυξανόμενο κοινό όλων των ηλικιών. Οι υπερασπιστές τους λένε ότι η βία των βιντεοπαιχνιδιών είναι αθώα, επειδή απλώς αναπαράγει ότι βλέπουμε στις ειδήσεις και ότι αυτή η ψυχαγωγία αποβαίνει χρήσιμη αφού κρατάει τα παιδιά μακριά από τους κινδύνους του δρόμου και τους νέους και τους ενήλικες μακριά από το τσιγάρο. Τα βιντεοπαιχνίδια μιλάνε μια γλώσσα που συντίθεται από το κροτάλισμα των πολυβόλων, από μια τρομακτική μουσική και βογκητά αγωνίας καθώς και από τις επιτακτικές διαταγές: finish him! (Αποτέλειωσε τον!) Beat them up! (Τσάκισε τους!) Shoot them up! (Πυροβόλησε τους!). Ο πόλεμος του μέλλοντος, το μέλλον ως πόλεμος: τα πιο διαδεδομένα βιντεοπαιχνίδια έχουν πεδία μαχών όπου ο παίκτης είναι υποχρεωμένος να πυροβολεί και να ξαναπυροβολεί, χωρίς ποτέ να διερωτάται, εναντίον οποιουδήποτε πράγματος κινείται. Δεν υπάρgaleano_313χει δυνατότητα για δισταγμούς ή ανάπαυλα μπροστά στις βιαιοπραγίες που διαπράττουν οι κακοί: ανελέητοι εξωγήινοι, άγρια ρομπότ, ορδές ανθρωποειδών, κυβερνοδιάβολοι φαντάσματα, μεταλλαγμένα τέρατα και κρανία που φωνάζουν. Όσο περισσότερους αντιπάλους σκοτώνει ο παίκτης, τόσο πιο κοντά φτάνει στο θρίαμβο. Στο ήδη κλασικό Mortal Combat, ανταμείβονται τα εύστοχα χτυπήματα: χτυπήματα που αποκεφαλίζουν τον εχθρό ανατινάζοντας από τη ρίζα το κεφάλι του ή που ξεριζώνουν από το στήθος του τη ματοβαμμένη καρδιά του ή που του σπάνε το κρανίο σε χίλια κομματάκια.

Κατ’ εξαίρεση υπάρχουν και βιντεοπαιχνίδια μη στρατιωτικά. Για παράδειγμα, αγώνες αυτοκινήτων. Σε ένα από αυτά, ένας τρόπος για να μαζεύεις πόντους είναι να συνθλίβεις πεζούς.

galeano_314

Λίγες είναι οι πληροφορίες που αφορούν τις χώρες του Νότου και ποτέ, ή σχεδόν ποτέ, δεν παρουσιάζονται οι δικές τους απόψεις: η μαζική πληροφόρηση αντανακλά κατά κανόνα τις προκαταλήψεις των ξένων, που κοιτούν αφ’ υψηλού και από μακριά. Ανάμεσα στα διαφημιστικά σποτ, η τηλεόραση πετάει μερικές εικόνες πείνας και πολέμου. Αυτή η φρίκη, αυτά τα χτυπήματα της μοίρας, έρχονται από έναν υποδεέστερο κόσμο, από την κόλαση, και άλλο δεν κάνουν παρά να υπογραμμίζουν τον παραδείσιο χαρακτήρα της καταναλωτικής κοινωνίας η οποία προσφέρει αυτοκίνητα που εξαφανίζουν τις αποστάσεις, κρέμες προσώπου που εξαφανίζουν τις ρυτίδες, βαφές που εξαφανίζουν τα γκρίζα μαλλιά, χάπια που εξαφανίζουν τον πόνο και πολλά άλλα θαυματουργά πράγματα.

Συχνά αυτές οι εικόνες του άλλου κόσμου έρχονται από την Αφρική. Η αφρικανική πείνα εκτίθεται σαν μια φυσική καταστροφή και οι αφρικανικοί πόλεμοι παρουσιάζονται σαν εσωτερικές υποθέσεις των μαύρων, αιματηρές τελετουργίες των φυλών που έχουν την άγρια προδιάθεση να αποδεκατίζονται μεταξύ τους. Οι εικόνες της πείνας ποτέ δεν αναφέρουν, ούτε καν έμμεσα, το αποικιοκρατικό πλιάτσικο. Ποτέ δεν αναφέρονται οι ευθύνες των δυτικών δυνάμεων, που στο παρελθόν αφαίμαξαν την Αφρική με το δουλεμπόριο και την υποχρεωτική μονοκαλλιέργεια και οι οποίες εξακολουθούν να την αφαιμάζουν πληρώνοντας μισθούς πείνας και εξευτελιστικές τιμές για τα προϊόντα της. Το ίδιο συμβαίνει και με την ενημέρωση για τους πολέμους: πάντα η ίδια σιωπή όσον αφορά την αποικιοκρατική κληρονομιά, πάντα η ίδια ατιμωρησία για το λευκό αφεντικό που υποθήκευσε την αφρικανική ανεξαρτησία, αφήνοντας πίσω του διεφθαρμένους γραφειοκράτες, δεσποτικούς στρατιωτικούς, τεχνητά σύνορα και αμοιβαία μίση· και πάντα η ίδια παράλειψη οποιασδήποτε αναφοράς στη βιομηχανία του θανάτου που, από το Βορρά, πουλάει όπλα στους λαούς του Νότου, για να σκοτώνονται μεταξύ τους.

Εκ πρώτης όψεως, όπως λέει ο συγγραφέας Βόλε Σογίνκα, ο χάρτης της Αφρικής μοιάζει με «δημιούργημα σχιζοφρενούς υφαντή, που ύφαινε χωρίς να προσέχει το νήμα, τα χρώματα ή το σχέδιο του υφάσματος του». Η μόνη ερμηνεία που μπορεί να δοθεί για τα τόσα σύνορα, που σπάνε τη Μαύρη Αφρική σε περισσότερα από σαράντα κομμάτια, είναι ότι έγιναν για λόγους στρατιωτικού ή εμπορικού ελέγχου και δεν έχουν την παραμικρή σχέση με ιστορικές ρίζες ή με τη φύση. Οι αποικιοκρατικές δυνάμεις, που επινόησαν τα σύνορα, είχαν μεγάλη επιδεξιότητα στο χειρισμό των εθνικών αντιθέσεων.

Για την Έδρα της Ιστορίας

Κατά τη διάρκεια του 1998, τα παγκοσμιοποιημένα μέσα επικοινωνίας αφιέρωναν τον περισσότερο χώρο τους και τις καλύτερες δυνάμεις τους στο ειδύλλιο του πλανητάρχη με μια άπληστη και φλύαρη χοντρούλα που την έλεγαν Μόνικα Λεβίνσκι.

Όλοι λεβινσκοποιηθήκαμε, σε όλες τις χώρες. Το θέμα είχε κατακλύσει τις εφημερίδες του πρωινού μου, τις ραδιοφωνικές ειδήσεις του μεσημεριανού μου, τις τηλεοπτικές ειδήσεις του δείπνου μου και τις σελίδες των περιοδικών που συνόδευαν τον καφέ μου.

Θαρρώ ότι το 1998 συνέβησαν κι άλλα πράγματα, αλλά όσο κι αν προσπαθώ δεν μπορώ να τα θυμηθώ.

Advertisements