planc

Του Θεόφιλου Τραμπούλη

Καθώς βλέπω τις διαφημίσεις για τον τόμο της Καθημερινής στη σειρά Ηγέτες με θέμα τον Αριστοτέλη, υπό τον τίτλο μάλιστα “Ο Αριστοτέλης πίσω από τον φιλόσοφο” που θα μπορούσε να δώσει αφορμή για πολλά σχολικά αστεία, θυμήθηκα τον μεσαιωνικό μύθο του Αριστοτέλη και της Φυλλίδας, που ομολογώ δεν γνωρίζω την αρχική πηγή του.

Σύμφωνα με τον μύθο, ο Αλέξανδρος γνωρίζει κάποτε μια Ινδή πριγκίπισσα, την Φυλλίδα, την οποία ερωτεύεται παράφορα και παντρεύεται. Τον απορροφούν τόσο μάλιστα οι απολαύσεις που του προσφέρει ώστε παραμελεί τις υποθέσεις της αυτοκρατορίας. Οι σοφοί της Μακεδονίας ανησυχούν τότε και στέλνουν στην Ινδία τον γέροντα πλέον Αριστοτέλη για να συνετίσει τον παλιό του μαθητή. Ο Αριστοτέλης βάζει κάτω τον Αλέξανδρο κι αρχίζει τις νουθεσίες, του μιλά για την υπεροχή του πνεύματος έναντι της σάρκας, για τη ματαιότητα της ηδονής και το παροδικόν του έρωτα κι εκείνος, πάντα μαθητής μπροστά στο μεγάλο φιλόσοφο, μεταστρέφεται. Ξεχνά πια την Φυλλίδα. Η πριγκίπισσα όμως αποφασίζει να εκδικηθεί και να διεκδικήσει τον Αλέξανδρο. Καταστρώνει σχέδιο. Περνά και ξαναπερνά μπροστά από τον γέροντα, ανασηκώνοντας εδώ λίγο τον χιτώνα της, αποκαλύπτοντας εκεί λίγο το στήθος της, μέχρι που επιστρέφουν στον Αριστοτέλη παλιά δαιμόνια και αρχίζει σιγά σιγά τις φιλοφρονήσεις και τις τυχαίες δήθεν συναντήσεις. Η Φυλλίδα προσποιείται πως σταδιακά ενδίδει και με λόγια, μικρές κινήσεις, βλέμματα και υποσχέσεις, φουντώνει την επιθυμία του. Όταν πια ο Αριστοτέλης έχει παραδοθεί εντελώς, η Φυλλίδα κανονίζει να τον συναντήσει για να του προσφερθεί πλέον οριστικά, στην πραγματικότητα σκοπεύοντας να τον ταπεινώσει. Καλεί τον Αλέξανδρο να του αποκαλύψει κάτι σημαντικό για το δάσκαλό του και για τη δύναμη της επιθυμίας. Όταν έρχεται ο Αριστοτέλης, η Φυλλίδα του ζητά, τελευταία δοκιμασία πριν την κάνει δική του, να την αφήσει να τον καβαλήσει και να την μεταφέρει γύρω γύρω στην αυλή σαν να ήταν υποζύγιο. Ο Αριστοτέλης δέχεται, ζαλισμένος από τον πόθο, η Φυλλίδα τον καβαλά, ο Αριστοτέλης περπατά στα τέσσερα, η Φυλλίδα τον μαστιγώνει και ο πόθος ξαναγυρνά στον Αλέξανδρο που κρυμμένος παρακολουθεί τη σκηνή.

Ο μεσαιωνικός αυτός μύθος που βασίζεται τόσο μεσαιωνικά στην αντιστροφή των ρόλων -ο φιλόσοφος που γίνεται ζώο, η γυναίκα που γίνεται αναβάτης, ο βασιλιάς που για να ξαναγίνει βασιλιάς πρέπει να χάσει την επιθυμία του και για να ξαναβρεί την επιθυμία του πρέπει να μείνει θεατής- κρύβει βέβαια, εξίσου μεσαιωνικά, και μια αντιστροφή ρόλων που μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνον σωματικά και αποτελεί τη βιωματική και τελετουργική κριτική της εξουσίας που έχει περιγράψει ο Μπαχτίν στον Γαργαντούα: την αντιστροφή στη σχέση άρχοντα αρχόμενου, μια διαρκή πολικότητα, που είναι εγγεγραμμένη στις σχέσεις εξουσίας όπως είναι εγγεγραμμένη και στην πρακτική του ταπεινωτικού έρωτα, που είναι πλέον γνωστή ως σαδομαζοχισμός. Η αντίληψη αυτής της πολικότητας διαπνέει την μεσαιωνική, λαϊκή κριτική στον Ηγέτη.

Αν και ο μύθος μπορεί να έχει, λόγω των ιστορικών προσώπων στα οποία αναφέρεται και της χθόνιας επιθυμίας που διαπραγματεύεται, παραδειγματικό χαρακτήρα εξίσου για όσα συμβαίνουν στην Αμφίπολη, στη λίστα των «Ηγετών» που έχει καταρτίσει η Καθημερινή βρίσκει την κυριολεκτική του σχεδόν εφαρμογή και ανοίγει ένα δεύτερο, πιο ενδιαφέρον επίπεδο ανάγνωσης. Όχι τόσο γιατί ο Αριστοτέλης στον πρωτότυπο ρόλο του Ηγέτη, άρα μιας πατρικής μορφής, φέρνει αυθορμήτως στο μυαλό την μεσαιωνική ανατροπή των ταυτοτήτων εξουσίας και φύλου (Ας μην ασχοληθούμε βέβαια εδώ με την απορία τι δουλειά έχει ο Αριστοτέλης στη σύναξη των Ηγετών. Η εντύπωση είναι πως η λίστα καταρτίζεται με τη μέριμνα να εντοπιστούν πατρικές ακριβώς μορφές σε δύο άξονες: χρονικό –από τον Περικλή του 5ου αιώνα στον Μεταξά του 1936- και κατά τομέα πολιτικής δραστηριότητας: από τον στρατηγό πολιτικό Περικλή του 5ου αιώνα στον στρατηγό πολιτικό Μεταξά του 1936, δια μέσου φιλοσόφων, ρωμαίων στρατηγών και νεοελλήνων ει μη βαλκάνιων διαφωτιστών. Πατρικές μορφές, βεβαίως, καθώς είναι πατρική η ίδια η σύλληψη του Ηγέτη και δεν έχει περιθώρια για γυναίκες, παρά μόνον εργαλειακά ως αντιστίξεις). Όσο γιατί στην απορία πώς στο καλό η εφημερίδα θυμήθηκε να καταρτίσει μια τέτοια σειρά η απάντηση είναι βέβαια πως σημασία δεν έχουν τα ονόματα αλλά η επαναφορά μετ’ επιτάσεως προς συζήτηση του ρόλου του Ηγέτη ως ιστορικού υποκειμένου. Δεν χρειάζεται άλλη επιβεβαίωση για αυτό παρά να θυμηθούμε το σχόλιο του Φουκώ για τον Φαύλο Ηγεμόνα, εκείνον που με τον ισχυρότερο τρόπο επιβεβαιώνει τη μηχανική της εξουσίας, εκείνον που όσο πιο γελοίος είναι, τόσο πιο ακλόνητος φαίνεται ο θρόνος του. Κι αν ο Αριστοτέλης στο μύθο της Φυλλίδας αναδεικνύεται περιθωριακά ως ηγετική μορφή που μπορεί να χάσει έστω και πρόσκαιρα το πατρικό του κύρος και γκροτέσκος να υποβιβαστεί στο ρόλο του υποζυγίου, στη λίστα της Καθημερινής μια άλλη μορφή αναλαμβάνει τον αναγκαίο γκροτέσκο αυτό ρόλο: ο Ιωάννης Μεταξάς που έτσι δεν φαντάζει ως ο τελευταίος ηγέτης του ελληνισμού αλλά ως η αναγκαία φαύλη εκείνη προσθήκη που θα κάνει το ρόλο του ηγέτη του ελληνισμού ακόμη πιο πειστικό. Δεν επιλέγεται για τη λίστα παρόλο που ήταν ένας σπιθαμιαίος δικτάτωρ. Επιλέγεται για αυτόν ακριβώς το λόγο. Η φαυλότητα που κρατά το οικοδόμημα του Ηγέτη σταθερό.

πηγή – ΤΕΧΝΗΕΝΤΩΣ