fovos3Συνέχεια από μέρος Β

Παρουσιάζουμε μια εργασία σε 6 μέρη που έγινε στο 11ο λύκειο Ηρακλείου και αφορά τον φόβο.

Θέμα: Η χρησιμότητα του φόβου ανάλογα με τον εκάστοτε κάτοχο του.

Στόχος: Ο εντοπισμός των ανθρώπων που χρειάζονται το φόβο και των λόγων για τους οποίους αυτό συμβαίνει.

Περίληψη:

Στη συγκεκριμένη υποενότητα προσπαθούμε να αναλύσουμε ακόμα περισσότερο το φαινόμενο του φόβου ως πολίτικο εργαλείο. Το κείμενο αναφέρεται αρχικά στις αντιλήψεις φιλοσόφων της αρχαίας Ελλάδας όσων αφορά το φόβο και τα οφέλη διαχείρισης του από την εξουσία. Ερευνούμε στη συνέχεια και τη χρησιμότητα που έχει ο φόβος σε διαφορετικές περιπτώσεις αναλόγως με τον κάτοχο του για τον ίδιο το φοβισμένο, αλλά και για τον διαχειριστή του φόβου του. Ακόμα εξετάζουμε τις απόψεις σημαντικών ιστορικών πρόσωπων, αλλά και σημερινών Ελλήνων, οι όποιοι είναι γνώμονες του συγκεκριμένου θέματος. Bιεκπεραιώνοντας τα παραπάνω καταφέρνουμε να απαντήσουμε στο ερώτημα «Ποιος χρειάζεται το φόβο;» στη σημερινή αλλά και σε κάθε κοινωνία.

Στην αρχαία Ελλάδα ήθελαν το Φόβο γέννημα θρέμμα του Άρη , θεού του πολέμου. Ο Φόβος σύμφωνα με την ιστορία του Ησίοδου για την γέννηση του κόσμου είναι γνωστός για την ικανότητα του να λύνει, όπως πολύ χαρακτηριστικά εκφράζεται στην αρχαϊκή ποίηση, τα γόνατα και να τρέπει σε
φυγή τους άντρες. Bαίμονας, με μορφή άγρια, αποκρουστική, με στόμα γεμάτο από δόντια κάτασπρα, δεινά, απλησίαστα. Σύμβολο ωστόσο της ρώμης πνεύματος, ψυχής και σώματος για εκείνους που κατάφερναν να τον δαμάσουν και να τον ελέγξουν. Στη Σπάρτη υπήρχε ιερό του Φόβου που ήταν σύμβολο της πειθαρχίας και της συνοχής των στρατιωτικών δυνάμεων. Άρα ο φόβος είναι ένα φαινόμενο ήδη ορατό από την αρχαιότητα.

Ακόμα και ο Φαραώ ήξερε το μυστικό της υπακοής: για να γνωρίζει ο λαός το φόβο να τιμωρείς όχι τους ένοχους, αλλά τους αθώους.

Ο Πλάτωνας διακρίνει δύο είδη φόβου : το φόβο για το κακό που πρόκειται να συμβεί και το φόβο της κοινής γνώμης και υποστηρίζει ότι ο σωστός πολίτης οφείλει στο πρώτο είδος να είναι άφοβος και στο δεύτερο φοβητσιάρης. Ο νομοθέτης πρέπει να τα αξιοποιήσει και τα δύο για να οργανώσει σωστά το κράτος. Η εξουσία ελέγχει το φόβο και τον κατευθύνει. Η αξιοποίηση του φόβου( ενώπιον της κοινής γνώμης) είναι κριτήριο της δικαιοσύνης. Ο φόβος είναι προϋπόθεση της αποδοχής της εξουσίας.

‘Μπορούμε εύκολα να συγχωρήσουμε ένα παιδί που φοβάται το σκοτάδι. Η πραγματική τραγωδία της ζωής είναι όταν οι ενήλικοι φοβούνται το φώς.’
Πλάτων

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ο φόβος είναι κάποια λύπη ή ταραχή που προέρχεται από την ιδέα ότι πρόκειται να επέλθει κάποιο κακό, δηλαδή κάποια καταστροφή ή μεγάλη λύπη. Φοβόμαστε αυτά που πρόκειται να συμβούν στο κοντινό μέλλον. Φόβο προξενεί επίσης και η αδικία όταν είναι περιβεβλημένη με ισχύ. Φόβο επίσης προκαλούν εκείνοι που έχουν τη δύναμη να αδικήσουν σ’ εκείνους που είναι δυνατό να αδικηθούν, γιατί συνήθως οι άνθρωποι όταν μπορούν αδικούν . Γενικά υπάρχει άμεση σχέση των αιτιών που προκαλούν το φόβο με την ισχύ και την αδικία.

Φοβόμαστε τους ισχυρότερους αλλά και τους πιο αδύναμους όταν αυτοί αισθάνονται ότι έχουν αδικηθεί.

‘Η γνώση του φόβου της ανυπαρξίας φωτίζει τον ανύπαρκτο φόβο εις την ύπαρξη’
Αριστοτέλης

Το ανθρώπινο είδος είναι «προγραμματισμένο» βιολογικά και ψυχολογικά να αντιδρά με φόβο στα ίδια ερεθίσματα, σε όλες τις ιστορικές περιόδους. Το αντικείμενο των φοβικών αντιδράσεων λοιπόν έχει άμεση σχέση με το ένστικτο επιβίωσης του ανθρώπου και τα χαρακτηριστικά εκείνα που  αποτελούσαν πάντα ένδειξη απειλής για την επιβίωσή του. Μάθαμε να πιστεύουμε ότι ο φόβος είναι κάτι κακό, με μια δεύτερη όμως σκέψη μπορεί κάποιος να συνειδητοποιήσει ότι ο φόβος ήταν εκείνος που πολλές φορές λειτούργησε σωτήρια για αυτόν. Ο φόβος συχνά λειτουργεί σαν μια προειδοποίηση όταν βρισκόμαστε σε κάποια επικίνδυνη κατάσταση, ώστε να λάβουμε τα μέτρα μας και να προφυλαχθούμε. Είναι ένας μηχανισμός προστατευτικού χαρακτήρα, μια φυσιολογική αμυντική αντίδραση του οργανισμού χωρίς να απαιτείται συνειδητή σκέψη. Μας κρατάει σε ετοιμότητα και μας προφυλάσσει από την αμέλεια, την απερισκεψία και την αδιαφορία.

Ακόμα μας παρακινεί να σκεφτούμε καλά κάθε κίνηση μας πριν την πράξουμε, καθώς μας δίνει το κίνητρο να σκεφτούμε γρηγορότερα και αποτελεσματικότερα και με τον τρόπο αυτό μας σώζει πολλές φορές από την αντιμετώπιση ακόμα πιο δυσάρεστων καταστάσεων. Έτσι αποφεύγουμε αφελείς κινήσεις που οδηγούν σε αρνητικά αποτελέσματα.

‘Δεν υπάρχει ελπίδα χωρίς φόβο, ούτε και φόβος χωρίς ελπίδα.’
Σπινόζα

Ο φόβος όμως δεν έχει πάντα σωτήριο ρόλο. Συχνά λειτουργεί επιζήμια για τους πιο αδύναμους και ωφελεί κατά κύριο λόγο τους ισχυρότερους.  Είναι αλήθεια πως όταν κάποιος άλλος προσπαθεί να μας επιβληθεί εκφοβίζοντάς μας, όταν είμαστε σε μια τρομοκρατημένη κατάσταση, ή όταν από φόβο και καχυποψία αποφεύγουμε την εμπειρία της ζωής, τότε υπάρχει πρόβλημα και μιλάμε για ένα φόβο που είναι καλύτερα να υπερνικηθεί.

Τέτοιοι φόβοι μας παραλύουν και μας αποξενώνουν από την αυθεντικότητά μας. Ο φόβος ανέκαθεν λειτουργούσε στον άνθρωπο ως μέσο συμμόρφωσης και πειθαρχίας. Θέλοντας να κατευνάσουν την ένταση του φόβου οι άνθρωποι, δέχονται την οποιαδήποτε προτεινόμενη λύση την οποία σε κάθε άλλη περίπτωση θα απέρριπταν. Στοχεύοντας σ’ αυτό επιβάλλεται ο φόβος σε πολλές διαφορετικές καταστάσεις και περιπτώσεις. Επακόλουθα και σε πολλούς διαφορετικούς χώρους και επαγγέλματα.

Ο φόβος συχνά λειτουργεί ως εργαλείο που αποσκοπεί στην αποφυγή διεκδίκησης δικαιωμάτων και ελευθεριών από τον κόσμο. Ο φόβος χρησιμοποιείται για να καταστείλει τα εργατικά κινήματα, το συνδικαλισμό, το δικαίωμα στη διαδήλωση και την απεργία, καταπατώντας ελευθερίες στο όνομα της ασφάλειας. Η επιβολή του φόβου πραγματοποιείται με βίαιες διαδικασίες. Πιο συγκεκριμένα προσπαθούν να μας καταστήσουν αδρανείς μέσω εδικών σωμάτων ‘ασφάλειας’, τα οποία αποστέλλονται σε κινήματα διαμαρτυρίας με υποτιθέμενο σκοπό την προστασία των πολιτών, ενώ ουσιαστικά πραγματοποιούν ακριβώς το αντίθετο χρησιμοποιώντας σωματική και λεκτική βία. Άρα ο φόβος είναι προϋπόθεση αποδοχής της εξουσίας και πρωταρχικό εργαλείο προώθησης της.

Εκείνοι που πραγματικά χρειάζονται το φόβο στη σημερινή αλλά και σε κάθε κοινωνία είναι οι υψηλά ιστάμενοι, εκείνοι που ασκούν την εξουσία, είναι εκείνοι που έχουν καταλάβει ότι μπορείς να κάνεις τους άλλους να κάνουν τα πάντα εάν φοβούνται, εκείνοι που γνωρίζουν ότι ένας εντελώς άφοβος άνθρωπος είναι εξαιρετικά επικίνδυνος σε σχέση με έναν φοβισμένο.

Μια τάξη από τις ισχυρότερες της κοινωνίας είναι εκείνη της πολιτικής. Σύμφωνα με τον Corey Robin ο πρώτος που διέκρινε τις διαστάσεις του πολιτικού φόβου και αντιλήφθηκε πως για την παραγωγή του είναι αναγκαία η συμβολή των ιεραρχικά ανωτέρων τάξεων υπήρξε ο Thomas Hobbes. Εκείνος αντιλαμβανόταν την άσκηση πολιτικού φόβου ως κάτι θετικό, θεωρούσε τον φόβο ως μια πολιτική διαδικασία στην υπηρεσία εκείνων που ασκούν την εξουσία, ως μέσο διασφάλισης της εξουσίας. Σύμφωνα με το βιβλίο του «Leviathan» ο φόβος είναι το μοναδικό που προκαλεί υπακοή στο νόμο, άρα είναι χρήσιμος για το κράτος, έτσι ώστε εκείνο να κατέχει το μονοπώλιο της απόλυτης εξουσίας. Ο Corey Robin στο βιβλίο του «Φόβος: η ιστορία μιας πολιτικής ιδέας» αναλύει και τη θέση του Charles-Louis de Secondat, γνωστού ως Μοντεσκιέ, για το φόβο. Σύμφωνα με το Γάλλο φιλόσοφο ο φόβος δεν είναι αποτέλεσμα των νόμων και των θεσμών, αλλά συνέπεια της πολιτικής αυθαιρεσίας του δεσπότη. Και για τους δύο λοιπόν ο φόβος αποτελεί μια πολιτική διαδικασία που εξυπηρετεί εκείνους που κατέχουν την εξουσία. Ας εξετάσουμε όμως και τις απόψεις Ελλήνων της σημερινής κοινωνίας.

Ο Γιώργος Μανιάτης γράφει στο «Αριστερό Βήμα» και υποστηρίζει ότι η πολιτική διαχείριση του φόβου είναι ιδιαιτέρως αποτελεσματική για τους μηχανισμούς της εξουσίας όταν αυτός είναι ορατός ως καθημερινό βίωμα. Αν κανείς αναλύσει την ρητορική, την προπαγάνδα της κυβερνητικής πολιτικής, θα διαπιστώσει ότι προσπαθεί με κάθε τρόπο να διαμορφώσει ένα φοβικό πλαίσιο στο οποίο θα εγκλωβιστούν οι πολίτες, να διαμορφώσει μια κατάσταση στην οποία ο λαός θα πιστεύει ότι δεν υπάρχει άλλη λύση και έτσι θα αποδεχτεί οτιδήποτε του επιβάλλουν. Σύμφωνα με τον Γιώργο Μανιάτη η άσκηση φόβου από την εξουσία στο λαό, η φοβική εξουσία, είναι κάτι που εξυπηρετεί όσους την κατέχουν, καθώς με την πολιτική εκφοβισμού διασφαλίζουν εκείνοι την κυριαρχία τους. Επιπλέον, πολιτικά πρόσωπα ισχυρίζονται ότι κάθε διαφωνία με την πολιτική της κυβέρνησης και των συμμάχων της ισοδυναμεί με «εθνικό διχασμό», ο οποίος, σύμφωνα με τους ίδιους δε θα είναι λύση για τα προβλήματά μας.

Ο φόβος καθορίζει και τη συμπεριφορά της εξουσίας αφού η ίδια φοβάται για την απώλεια της κυριαρχίας της. Εκδηλώνει το φόβο της με επίδειξη και άσκηση βίας. Bιασπείρει και διαχέει το φόβο επιχειρώντας να τον καταστήσει διαρκή συνθήκη της αναγνώρισης και αποδοχής της. Η εξουσία καθολικοποιεί το φόβο. Bιαμορφώνει, δια του φόβου, τους όρους πρόσληψης της κυριαρχίας της. Η διαδικασία αυτή έχει σήμερα, στις συνθήκες της κρίσης, πολλαπλάσια ισχύ λόγω της δυνατότητας διασποράς ενός έντονα δραματοποιημένου φόβου από τα ποικίλα μέσα μαζικής επικοινωνίας.

Στην ουσία αυτό συμβαίνει εξαιτίας της ανεξέλεγκτης επιθυμίας τους να συνεχίσουν να κατέχουν την κυριαρχία. Η προσδοκία τους να παραμείνουν στην εξουσία είναι τόσο έντονη, με αποτέλεσμα να φανερωθεί η αδυναμία και η ανασφάλεια που νιώθουν. Όπως αναφέρει κι ο αμερικανός φιλόσοφος και ποιητής Ραλφ Γουόλντο Έμερσον ‘Οι άνθρωποι που επιθυμούν να εμπνέουν τρόμο, δείχνουν πως είναι φοβητσιάρηδες’.

Από το παραπάνω κείμενο συμπεραίνουμε ότι ο φόβος είναι ένα από τα αρχαιότερα συναισθήματα, διαχρονικό και πανανθρώπινο. Τελικά η χρήση του φόβου είναι εκείνη που θα καθορίσει αν ο φόβος θα χαρακτηριστεί ωφέλιμος ή επιζήμιος, ο τρόπος με τον οποίο τον χρησιμοποιούμε και ο λόγος για τον οποίο τον επιβάλουμε. Πολλές φορές ο φόβος μπορεί να αποδειχθεί σωτήριος, και να λειτουργήσει υπέρ των φοβισμένων. Άλλοτε πάλι λειτουργεί αρνητικά για τους φοβισμένους και εξυπηρετεί μονάχα συμφέροντα ή ανησυχίες των ισχυρών, οι οποίοι χρησιμοποιούν το φόβο, το εντονότερο συναίσθημα, με σκοπό να ελέγξουν την πολιτική συμπεριφορά των λαϊκών μαζών και να εξασφαλίσουν την κυριαρχία τους. Στην ουσία λοιπόν όλα ξεκινούν από τον φόβο σε προσωπικό επίπεδο. Τον εκφοβισμό τον έχουν ανάγκη εκείνοι που φοβούνται για να διώξουν ή ακόμα να περιορίσουν τον ατομικό τους φόβο.

Στην πολιτική οι κατέχοντες εξουσία φοβίζουν το λαό επειδή οι ίδιοι φοβούνται να χάσουν τη θέση τους και μαζί με εκείνη και τα οφέλη που αποκομίζουν από αυτή. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Γουίλιαμ Σαίξπηρ ‘Οι δειλοί πεθαίνουν πολλές φορές πριν το θάνατο τους’. Οι άνθρωποι λοιπόν που έχουν συνειδητοποιήσει το νόημα της φράσης αυτής, είναι εκείνοι που ζουν πραγματικά καθώς είναι αρκετά θαρραλέοι έτσι ώστε να καταφέρουν να αντιμετωπίσουν τους φόβους τους, να δοκιμάσουν νέα πράγματα και να πάρουν ρίσκα αγνοώντας τις ανησυχίες τους και ξεπερνώντας τους εαυτούς τους.

Συνεχίζεται

ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΟΜΑ∆ΑΣ: « Κόκκινη ανοσία »

ΜΕΛΗ ΟΜΑ∆ΑΣ: Αποστολάκη Κατερίνα, Αποστολάκης Μιχάλης, Βανταρακης Παύλος, Γαβριλακη Μαίρη,Γρινιεζακη Μαρία

Πηγή: sch.gr

Σημείωση Κ.Ν : Οι δημοσιεύσεις αυτού του θέματος είναι εξαιρετικά αφιερωμένες σε φίλες και φίλους που αυτές τις μέρες δίνουν τη δική τους μάχη απέναντι στο φόβο.